Wandelen langs de sjoels

Joods Amsterdam is een gids met acht verschillende wandelingen door Amsterdam, met veel verrassingen voor wie denkt dat alleen de oude jodenbuurt op dit gebied iets te bieden heeft. Dat komt gedeeltelijk omdat de auteurs ervoor hebben gekozen niet alleen het van nostalgie doortrokken vooroorlogse en goeddeels verdwenen joods Amsterdam te laten zien, maar ook het huidige, weliswaar veel geringere joodse leven.

De gids was jarenlang niet meer verkrijgbaar, maar is nu opnieuw uitgebracht, niet alleen geactualiseerd maar ook mooier en leesbaarder. De wandelingen zijn ook anders ingedeeld. Een aantal is terecht samengevoegd en er is een nieuwe wandeling toegevoegd door het `nieuwe getto' Buitenveldert en Amstelveen. De architectuur hier is weinig opvallend, maar voor wie wil zien hoe het joodse leven er tegenwoordig uitziet, is deze wandeling een aardige blikopener.

Naast gebouwen die een duidelijke joodse functie hebben, zoals sjoels en joodse scholen, of die te maken hebben met de joodse lotgevallen in de Tweede Wereldoorlog, leiden de wandelingen ook langs gebouwen waarvan op het eerste gezicht onduidelijk is waarom ze vermeld worden, zoals het Amstel Hotel. Maar uit de toelichting blijkt dat het Amstel Hotel onderdeel was van de grootse plannen die Samuel Sarphati had met de ruimte die vrijkwam door de sloop van de vestingswerken langs de Singelgracht. Het moest een brede boulevard worden met villa's, recreatiegebieden en monumentale gebouwen, waarvan het in 1929 afgebrande Paleis voor Volksvlijt er een was. Ook het Amstel Hotel werd gebouwd in opdracht van Sarphati. Hij overleed voor het voltooid was. De straat die erlangs loopt, is naar hem vernoemd.

In diezelfde Sarphatistraat bevindt zich ook het gebouw van de beruchte bank Lippman Rosenthal, een in 1941 door de Duitsers gevorderde joodse bank die gebruikt werd om onteigend geld en bezittingen van joden te deponeren. En weer even verder, om de hoek in een zijstraat van de Amstel, staat het gebouw waar in 1941 op last van de Duitsers het Joods Lyceum werd gevestigd, omdat joodse kinderen niet meer naar niet-joodse scholen mochten. Even verderop staat in de Weesperstraat nog steeds de prachtige voormalige Diamantbeurs, een gebouw dat in veel opzichten verbonden is met de geschiedenis van de joden in Amsterdam: de eerste vakbond in Nederland was de ANDB, van de voornamelijk joodse diamantbewerkers.

De gids (waarvan ook een Engelse versie verscheen) inspireert tot wandelen en lezen, zowel voor wie Amsterdam denkt te kennen als voor wie in joodse geschiedenis en het joodse leven van nu is geïnteresseerd. Het laatste hoofdstuk, dat wegens de geografische verspreidheid van het onderwerp niet als wandeling is bedoeld, behandelt de joodse begraafplaatsen in en om Amsterdam. Ook de nieuwste joodse begraafplaats, Gan Hasjalom in Amstelveen, opgericht omdat de oorspronkelijke begraafplaats in Hoofddorp onbruikbaar is geworden door de aanleg van de vijfde baan van Schiphol, is opgenomen. Met een duidelijke beschrijving en uitleg van de schitterende aula die daar is gebouwd.

Jan Stoutenbeek en Paul Vivigeno: Joods Amsterdam.

Ludion, 176 blz. €27,50