Iedereen thuis verwacht een cadeautje

De miljoenen moslims die deze weken in Mekka zijn, besteden veel geld aan cadeaus voor familie en vrienden thuis. Ook in Nederland wordt gerekend op kralen en heilig water.

Voor het gebouw van de Turks-Europese moskeeorganisatie Milli Görüs aan de rand van Mekka bekijkt pelgrim Yasar Arslan (65) uit Amsterdam kermishorloges die een jonge straatverkoper uit Bangladesh verhandelt. ,,Ik heb een paar horloges gekocht voor 50 riyal'', zegt hij in het Turks tegen de verkoper. Zijn aankopen, die circa 11 euro per stuk hebben gekost, zijn ,,allemaal meteen stukgegaan''. De venter begrijpt hem niet, zijn Turks reikt niet verder dan het opsommen van prijzen.

De bedevaart naar Mekka, de hadj, drukt zwaar op het budget van Arslan. Voor ongeveer 150 mensen neemt hij cadeaus mee. Hij moet wel. Allerlei mensen, familie, vrienden en vage bekenden, zegt hij, kwamen hem voor vertrek bezoeken. Allen stopten ze hem geld toe, variërend van tien tot 150 euro. Een steuntje voor tijdens de heilige reis. ,,En als ik straks thuis ben, zullen ze me weer komen bezoeken'', vertelt Arslan, bezorgd kijkend. De bezoekers komen de palm van zijn recherhand kussen, waarmee hij het huis van Allah heeft begroet. ,,Dan moet ik ze kleinigheden uit Mekka aanbieden. Dadels, kraalkettingen, gebedsmutsen, zamzam-water.'' Zamzam is de heilige bron die zo'n 4.000 jaar geleden door God aan Hajar, de vrouw van Ibrahiem (Abraham), werd geschonken toen zij water zocht om haar zoon Ismail te redden van uitdroging.

Voor naaste familieleden zal Arslan duurdere spullen moeten kopen, zoals kleding, gebedskleedjes en zilverkleurige hadj-ringen, naar voorbeeld van de ring die de profeet Mohammed droeg. Inmiddels weet Arslan dat al zijn cadeaus afkomstig zijn uit landen als Korea, China en Turkije en dat hij ze ook in Nederland kan kopen. Toch zal Arslan wel moeten. ,,Mensen verwachten dat je met iets terugkomt. Troep of niet, mensen vinden cadeaus uit Mekka en Medina belangrijk. Ze komen toch uit de heilige steden.''

De daginvulling van veel pelgrims bestaat uit bidden en shoppen. In Mekka haasten sommige pelgrims zich niet eens naar de Grote Moskee als de imam de edhaan, het gebedsoproep, doet. Langzaam meestromen naar de overvolle moskee en na het gebed weer uit de drukte zien weg te komen kost ze te veel tijd. Op gebedstijden rollen ze hun gebedskleedjes op de gemarmerde vloeren in het sjieke winkelcentrum naast de moskee. Ze moeten wel: tijdens de gebeden gaan alle winkels dicht. Na het gebed staan ze meteen weer in de rij voor de ingang van de winkels.

Wie minder geld heeft, slaat zijn cadeaus liever in bij straatventers. Hier kopen ze kralen bij bossen, gebedspetjes in pakken van twintig tegelijk. ,,Je kunt niet met lege handen terugkeren uit Mekka'', legt Egyptische Nederlander Mousa uit. Met de presentjes, en het zamzam-water dat hij zuinig zal serveren aan zijn gasten na thuiskomst, toont hij aan dat hij staande op de heilige gronden aan zijn dierbaren heeft gedacht. ,,De boodschap is vele malen belangrijker dan het cadeau zelf. Je laat zo ook zien dat je ook voor ze hebt gebeden.''

Filiz Esenkaya (26) is een van de weinigen die nauwelijks cadeaus kopen. Haar man Hasan, ook 26, heeft wel per koerier vier bidons zamzam-water verscheept naar familie in Turkije en Nederland. Filiz wijt de koopjesdrang aan de cultuur en het lage opleidingsniveau bij moslims die daardoor hun eigen religie niet voldoende kennen, zegt ze. ,,Veel oudere moslims gaan uit plichtsbesef op hadj. Iedereen gaat, zij ook.'' Oudere vrouwen op haar kamer spreken de hele tijd over wat ze voor wie hebben gekocht. ,,Daar kan ik me enorm aan storen,'' zegt ze. ,,We zijn hier om te bidden, niet voor de handel.''

De handel trekt handelaren uit de omringende landen naar Mekka en Medina. De Ethiopische Sara kwam zo'n vijf maanden geleden naar Mekka. Sara verkoopt onder andere goedkope pennen, sieraden, make-up en keppeltjes. Ook haar man verkoopt in de straten van Mekka. Sara, die hier verplicht een sluier draagt, maakt zich boos over de voortdurend afdingende pelgrims. Maar de verdiensten maken veel goed.

Tijdens de jaarlijkse bedevaart naar de Saoedische heilige plaats Mekka gaat heel veel geld om. Volgens de Saoedische autoriteiten brengen de pelgrims zo'n 1,5 miljard dollar in de schatkist. Hoeveel de kleine straatventers samen verdienen, wordt niet geregistreerd, maar afgaande op de enorme stroom zwaarbepakte moslims die iedere dag door de straten trekt, moet dit ook miljarden opleveren.

De echte grootverdieners zijn de Saoedische projectontwikkelaars die plaatsen als Mekka en Medina volbouwen met torenhoge hotels. Mekka telt 7.000 van zulke hotels, met een optimaal rendement voor de eigenaars: mannen en vrouwen slapen in gescheiden ruimten, waardoor tot wel twaalf pelgrims op een kamer worden gehuisvest. Wel klagen de Saoedi's over de toenemende macht van buitenlandse touroperators, die weigeren hun pelgrims als vee te laten opstapelen in gebouwen ver weg van de heilige plaatsen.

De bedevaart naar Mekka biedt ook religieuze organisaties de kans om de kas te spekken. De 4.500 pelgrims die onder de hoede van de Turks-Europese moskeeorganisatie Milli Görüs zijn gekomen, van wie 360 uit Nederland, zijn ondergebracht in een gebouw aan de rand van Mekka. De pelgrims bivakkeren met acht man tegelijk in kamers van vier bij vijf. Schoongemaakt wordt er zelden. De gangen stinken. Overal etensresten. Het pand is kort voor de hadj opgeleverd, maar ziet er al verouderd en vies uit.

Veel pelgrims zijn boos over het gekozen verblijf. Volgens hen zaten de pelgrims van Milli Görüs Europa vorig jaar nog in luxe hotels nabij de Grote Moskee. Dit jaar is de organisatie uitgeweken naar een gebouw ver van het centrum, voor hetzelfde bedrag; vanaf 1850 euro. ,,Net als alle andere hadj-organisaties wordt ook Milli Görüs rijk aan de pelgrimage'', zegt een teleurgestelde vrijwilliger bij Milli Görüs Noord-Nederland. Hij is het `geldzuchtige' beleid van het Europese hoofdkantoor in Keulen zat. Uit angst voor uitzetting uit de organisatie, wil hij anoniem blijven. ,,Pure handel wat het hoofdkantoor doet, een roversbende is het.''

De komende dagen zullen de straten van Mekka verlaten zijn, de meeste winkels gesloten en de straatverkopers eventjes uit het zicht. Vandaag is de hadj werkelijk begonnen. Miljoenen pelgrims vertrekken in de loop van de dag naar de hoogvlakte Arafat. Ze zullen zondagochtend, nadat ze de Satan symbolisch hebben gestenigd, terugkeren naar Mekka. Dan begint het Offerfeest, en kan er weer gehandeld worden.

Dit is het tweede deel in een serie over Nederlandse moslims die op bedevaart gaan naar Mekka.