Brusselmans' leegte wreekt zich op het toneel

Zoals veel van de romans van Herman Brusselmans beschrijft Mank (2002) een dag uit het leven van Herman Brusselmans. Deze verbaal nogal agressieve man vult zijn lege dag met herhaalde bezoeken aan de schoenmaker omdat de zool van zijn laars blijft loszitten. Gedurende een `mankende' wandeltocht door de stad houdt hij zich bezig met de vraag wanneer precies de biedermeier-stijlperiode plaatsgreep. Hij treft steeds weer dezelfde buurtgenoten: het oude schoenmakerspaar wier zoon dertig jaar geleden zelfmoord pleegde; de wilde garagist die steeds verongelukt; de hunkerende buurvrouw die zichzelf opgeilt door De compositie van de wereld van Harry Mulisch te lezen. En de oude bibliothecaresse die nog steeds droomt van haar grote oorlogsliefde, de verzetsheld die haar als kind de bosjes in sleurde en ,,zijn sjarel in haar schijtgat stak'' zoals dat zo mooi heet bij Brusselmans.

Voor zijn Maastrichtse gezelschap Het Vervolg heeft regisseur Léon van der Zanden Mank bewerkt voor toneel. Dat lijkt een heilloze onderneming; Brusselmans' boeken zijn zo aan zijn persoon gebonden, zijn zo arm aan handeling en rijk aan mijmering, dat een toneelbewerker eigenlijk niets anders kan dan hem zelf op het podium zetten. Maar Brusselmans bleef bij de première in de zaal zitten, en Van der Zanden probeerde van Mank toch drama te maken, met wisselend succes.

Van der Zanden plaats de Brusselmansiaanse figuren in een decor van boekenkasten, autowrakken en een schoenenberg, die verwijst naar de schoenlapperij die Brusselmans frequenteert, maar ook naar het kampverleden van de schoenmaker. De beste oneliners blijven goed overeind op toneel, ze werken zelfs wat beter in de toneelversie. Het is even wennen aan de hoofdrolspeler Flip Filz, die met zijn kale kop en kleine boksersneus weinig lijkt op de schrijver, maar Filz heeft de juiste onaantastbare bravoure en weet de oneliners droog te plaatsen. Eigenlijk lijkt hij meer op het stoere, viriele personage Brusselmans dan de schrijver zelf, die overkomt als een horkerige hardrockversie van Woody Allen.

De roman lijkt één lange stroom geouwehoer, in de toneelversie legt Van der Zanden juist de structuur en de plot helder bloot. Als een satanische levensregisseur verbindt de ik-persoon de levens en liefdes van de hem omringende mensen, en brengt hij er wat seks, geweld en auto-ongelukken in om de sleur te doorbreken. Hij vermaakt zich ,,kostelijk met andermans amoureuze en andere ellende'', want ,,waar geen ellende is, daar gedij ik niet''.

Mank heeft een stevige vaart, veel slapstick, en is mede dankzij het sterke spel van de hele cast geestig en onderhoudend. Maar meer nog dan in de boeken, wreekt zich de melige leegte van Brusselmans. In de vrolijke bende ontbreken Brusselmans' vaste thema's, de verveling, angst en wanhoop. Het verlangen is wél aanwezig, maar daarachter zit niets, geen dwingende gedachte of gevoel. Waar gaat het over? Waar gaat het heen? denk je steeds gedurende de avond.

Of misschien is er toch enige tragiek. Het demente schoenlapperspaar, zoals gespeeld door Martin de Smet en Eva van der Gucht – beiden gezegend met een opvallend, grotesk gezicht – compenseren het gebrek aan tragiek in de tekst met hun mooie spel. Het op de plaats drentelen van Van der Gucht, met haar vage centenbak-glimlach, zegt meer over haar verdriet dan de woorden die Brusselmans haar gaf.

Voorstelling: Mank door Het Vervolg, naar de roman van Herman Brusselmans. Regie en bewerking: Léon van de Zanden. Gezien: 24/1 Derlon Theater, Maastricht. Aldaar t/m 20/2. Inl: 043-3507171 of www.hetvervolg.nl.