I am not a crook

Rob Oudkerk, Murat D. en Cees van der Hoeven hebben met elkaar gemeen dat ze betrokken zijn geweest bij situaties waarvan menigeen dacht dat Nederland ervan gevrijwaard zou blijven. De politicus, de vmbo-leerling en de ondernemer hebben gezorgd voor nationale opwinding over politiek en seks, moord op school en boekhoudfraude in het bedrijfsleven. Deze verschijnselen zijn niet voorbehouden aan de Verenigde Staten of Italië. Met Oudkerk, Murat en Van der Hoeven heeft ook Nederland exponenten van hedendaagse ontsporingen.

,,I am not a crook'', zei Richard Nixon in 1973, driekwart jaar voordat hij gedwongen werd af te treden als president van de Verenigde Staten. De verdediging van Rob Oudkerk, huisarts en politicus, is dat hij geen schurk is, maar een stommeling, omdat hij openhartig was over zijn prostitueeverslaving. Niet wat hij heeft gedaan, maar de openbaarmaking ervan heeft hem zijn baan als wethouder gekost. Net als Nixon begrijpt Oudkerk niet wat er aan de hand is. Namelijk dat het een kwestie van politieke moraliteit is. Iedere politicus die de extremen van het gelegaliseerde, gedoogde of criminele prostitutiecircuit opzoekt, is vroeg of laat chantabel. Bovendien onderschat hij de karakterkwestie die een pathologische verslaafdheid aan erotische kicks publiek maakt.

De Amerikaanse politiek biedt meer parallelen. Senator Gary Hart leek af te stevenen op de Democratische nominatie voor de presidentsverkiezingen van 1988. Geruchten over buitenechtelijke affaires pareerde Hart met de uitdaging aan journalisten om hem te betrappen. Prompt onthulde The Miami Herald een escapade met het 29-jarige fotomodel Donna Rice en op 8 mei 1987 was het gedaan met de presidentiële aspiraties van Hart.

Welke gevolgen heeft de Lewinsky-affaire gehad? Monica Lewinsky kreeg in juli 1995 een baan als stagiaire op het Witte Huis en drie jaar later kwam in de openbaarheid dat president Clinton seks met haar had gehad. De onthullingen eindigden in pogingen van zijn politieke tegenstanders om Clinton uit zijn ambt te zetten. De president had meer uitspattingen waarvoor hij zich moest verantwoorden Jennifer Flowers, Paula Jones en zijn tweede ambtstermijn ging op aan juridische schadebeperking van de seksschandalen. Aan regeren kwam hij nauwelijks meer toe.

Het verschil tussen Clinton en Oudkerk is dat de Amerikaanse president de politieke steun behield van zijn partij en dat de Amsterdamse wethouder de steun van de PvdA in tien dagen verloor. Hetgeen benieuwd maakt naar de geslepen messen binnen de PvdA en de Amsterdamse gemeentepolitiek.

Schietpartijen op scholen kennen geen precedent in Nederland, daarom was de schok over het Terra College zo groot. Waren Dylan Klebold en Eric Harris, die in 1999 twaalf medeleerlingen en een leraar van Colombine High School vermoordden, een voorbeeld voor Murat D.? We zijn geneigd de vrije beschikbaarheid van wapens in de Verenigde Staten als oorzaak van Amerikaans geweld te zien. In Nederland is wapenbezit verboden, maar zijn wapens makkelijk op straat te krijgen en zijn drugs en drank legaal. Murat was naar verluidt onder invloed van beide.

De moord op conrector Van Wieren heeft het vmbo, het voortgezette onderwijs waar 60 procent van de kinderen in Nederland na de basisschool terechtkomt, schrijnend onder de aandacht gebracht. In de grote steden bevolken hoofdzakelijk immigrantenkinderen uit sociaal-economisch problematische wijken de vmbo-scholen. Tegenwoordig mogen ze weer achterstandsjeugd worden genoemd, maar deze jongeren vormen wél de brede basis van de bevolking, het demografische fundament van de samenleving in de toekomst. Nederland moet het de komende generatie met hen doen als het wil beschikken over voldoende vaklieden, middelbaar en lager geschoold personeel. Dat is de kern waar het bij integratie om draait en dat wordt in de kakofonie van het debat maar al te vaak vergeten.

Begin vorig jaar maakte Ahold bekend dat er sprake was van boekhoudfraude. Cees van der Hoeven en Michiel Meurs hebben bereikt dat het Zaanse bedrijf voortaan genoemd wordt in het rijtje van megaschandalen in het bedrijfsleven: Enron, Worldcom, Ahold, Parmalat. Maar er is een opmerkelijk verschil in het verloop van deze zaken. De top van Parmalat zit in voorarrest, in de Verenigde Staten lopen rechtszaken die kunnen leiden tot lange gevangenisstraffen of staan de gevallen topondernemers zware boetes te wachten.

In Nederland heeft het Aholdschandaal een scherp rapport (commissie-Tabaksblat) opgeleverd en tot verontwaardiging geleid over de beloning van de nieuwe topman, Moberg. Ondertussen lopen Van der Hoeven en Meurs van Ahold vrij rond. Justitie doet onderzoek, maar de meeste tamtam wordt gemaakt door de VEB, een particuliere vereniging. Hoewel ook in Nederland (kleine) beleggers enorme verliezen hebben geleden door het Aholdschandaal, zijn de ontslagen bestuurders niet financieel kaalgeplukt zoals in de VS met de voormalige top van Enron en Worldcom en, naar het zich laat aanzien, in Italië met de bestuurders van Parmalat zal gebeuren. Aanvankelijk eisten ze zelfs hun beloningen op en pas onder druk verklaarden ze zich bereid om ontvangen bonussen gedeeltelijk terug te storten. Nederland ontbeert harde wetgeving en een actief justitieel apparaat om grootschalige boekhoudfraude aan te pakken.

Wat hebben de politicus, de scholier en de ondernemer met elkaar gemeen afgezien van een tragisch lot? Geen grenzen kunnen trekken en ten prooi vallen aan zelfoverschatting, machtsgeilheid of verstandsverbijstering. Dat zijn menselijke eigenschappen die onherstelbare schade kunnen aanrichten. Schade, waartegen de samenleving zich niet genoeg kan beschermen.

rjanssen@nrc.nl