`Wij zijn onderwijzers, geen opvoeders'

Scholieren die zich ernstig misdragen, moeten worden heropgevoed in speciale opvoedcentra, vinden drie directeuren van Rotterdamse vmbo-scholen.

Directeur Sean Clancy steekt zijn handen in de lucht. ,,Ik mag een leerling die zich ernstig heeft misdragen pas van school sturen als ik een andere school heb gevonden die hem wil aannemen. Zie je het voor je?'' Hij doet alsof hij telefoneert. ,,Dag collega, ik heb hier een ventje, roofovervalletje, vechtpartijtje. Tegen een docent zei hij: `Jij haalt Kerstmis niet'. Wil je hem hebben?' Nee, dus. Dan moet ik kiezen: ik houd me aan de wet of ik kies voor mijn instituut. Ik kies voor dat laatste.''

Drie directeuren van vmbo-scholen uit Rotterdam praten over het geweld op hun scholen Jan Kweekel van het Christelijk College Henegouwen, Mario Candido van het Lyceum Nieuw Zuid en Sean Clancy van het ZPC Rotterdam. Samen vertegenwoordigen ze de drie grootste schoolbesturen van Rotterdam. Ze praten in de werkkamer van Candido over hun onvermogen de hele kleine groep meest onaangepaste, vaak gewelddadige leerlingen aan te pakken.

Ze zeggen het al jaren, maar de moord op docent Hans van Wieren maakt hun noodkreet actueel: leerlingen die zich echt misdragen moet je ,,over de schutting kunnen gooien'', zegt Kweekel. ,,Die kinderen moet je niet op school wíllen houden. Wij kunnen hun niet de hulp geven die ze nodig hebben. Wij zijn onderwijzers, geen opvoeders.''

Waar ligt de grens? Het is elke keer weer een dilemma, zeggen ze alledrie. Wij zijn schoolmeesters, zegt Candido. ,,We willen dat de kinderen met een diploma de poort uitgaan. Dat is onze opdracht. Als je ze voortijdig laat vertrekken, heb je het gevoel te hebben gefaald. Maar juist daardoor bestaat het gevaar dat je te laat ingrijpt.''

Kweekel: ,,Er zijn scholen aan de onderkant gecreëerd. In de praktijk vangen een paar scholen in Rotterdam de meeste probleemjongeren op.''

Clancy: ,,Kansrijke scholieren trekken weg naar de randgemeenten. Alle vmbo-scholen in de stad lopen leeg. Wij ook.''

En het probleem dreigt alleen maar groter te worden, zeggen de directeuren. Het aantal allochtone achterstandsleerlingen op Rotterdamse middelbare scholen groeit. Op een studiereis in de Verenigde Staten zagen zij de gevolgen van de gettovorming: scholen met louter kansarme leerlingen, detectiepoortjes, pasjes.

Candido: ,,Het gaat hier ook die kant op.''

Clancy: ,,Sinds een fusiegolf in het midden van de jaren negentig heb ik het hier zien veranderen. Zwakkere leerlingen bleken erg veel moeite te hebben met leerlingen van de andere school. Ze moesten hun territorium verdedigen. Toen dacht ik al: dit gaat niet goed.''

Kweekel: ,,Drie jaar geleden was ik het spuugzat.''

Een kleine groep leerlingen was destijds ,,niet meer te handhaven'' op school, zegt hij. Een leerling had een roofoverval gepleegd, een andere bedreigde een leraar, sommigen waren voordurend agressief tegen medeleerlingen. ,,Met die groep was niets te beginnen. Ik heb gezegd: vijf kunnen opzouten, ik kies voor de leerlingen die wel iets willen.'' De onderwijsinspecteur had er begrip voor, maar later hing het hoofdbureau van de inspectie aan de lijn: dit kon ab-so-luut niet.

Clancy: ,,Soms moet je een dominante scholier verwijderen. Als je ze alleen aanspreekt op hun gedrag, vinden ze dat onderling stoer. Het komt voor dat iemand met een mes of een neppistool zwaait of een leraar bedreigt. Dan is het meteen moven.''

Maar ook een leerling die zich constant alleen maar vervelend gedraagt moet weg, zegt Clancy. ,,Zo'n jongen die constant de les verziekt, medeleerlingen lastigvalt, problemen zoekt. Als de docenten hem een flapdrol vinden en andere leerlingen hem ook zat zijn, dan houdt het een keer op. Het gebeurt wel een keer of tien keer per jaar dat ik een leerling definitief van school stuur.''

Kweekel: ,,Jij bent de afgelopen jaren strenger geworden.''

Clancy knikt. ,,Ik moet wel.''

Maar waar moeten ze heen als een andere school ze niet wil? Een alternatief voor deze leerlingen is er op dit moment nauwelijks, zeggen de directeuren. Opvangprojecten zijn er wel de gemeente heeft zelfs onlangs met de drie schoolbesturen afgesproken 1,24 miljoen euro te betalen voor de uitbreiding ervan. De stadsregio Rotterdam betaalt 350.000 euro en besturen zelf leggen samen 223.500 euro bij.

Maar er zijn wachtlijsten en het personeel heeft vaak een redelijk groot `geitenwollensokkengehalte', zegt Clancy. ,,Het zijn schoolmeesters, net als wij. Ze proberen nog wat les te geven, maar deze leerlingen willen helemaal niets leren.'' De anderen knikken. Als leerlingen niet komen opdagen bij de opvangprojecten, staat daar geen sanctie op, de absentie wordt niet bijgehouden. Het gevolg: vier- tot zeshonderd Rotterdamse scholieren zitten de hele week thuis of zwerven door het winkelcentrum.

De directeuren vinden de oplossing simpel. Volgens hen moeten ontspoorde leerlingen van school af, naar speciale opvoedcentra. Een gespecialiseerd team van psychiaters en psychologen moeten jongeren met een psychiatrische stoornis eruit halen, zegt Clancy. ,,We hebben jongeren uit voormalig Joegoslavië die door alles wat ze hebben meegemaakt totaal de weg kwijt zijn. Die moeten op een andere manier geholpen worden.'' Ook zwaar criminele jongeren horen niet thuis in opvoedcentra.

De grootste groep, leerlingen met `alleen' extreme gedragsproblemen, moeten in drie tot zes maanden worden ,,heropgevoed''. De opvang in deze centra mag niet vrijblijvend zijn, zoals het nu meestal gaat, zeggen de directeuren. De leerlingen moeten een zeer intensief dagprogramma hebben en er moet voldoende plaats zijn, vinden ze. ,,Belangrijk is'', zegt Clancy, ,,dat het personeel goed opgeleid en niet te soft is. Ze hoeven van mij even geen Engels of Nederlands te leren. Ze moeten terug in het gareel. Dat kan alleen iemand bereiken met haar op de tanden. Veel haar op de tanden.''

Afgelopen week kregen de directeuren steun van PvdA-fractieleider Bos. Ook hij vindt nu dat jongeren die eigenlijk niet meer in het onderwijs te handhaven zijn, opgevangen moeten worden in besloten voorzieningen, zoals opvoedcentra of internaten. Niet langer hoeft het onderwijs op te draaien voor alle leerplichtige leerlingen, als het aan Bos ligt.

Waar moeten deze kinderen worden opgevangen? Oude asielzoekerscentra, zoals voormalig VVD-leider Bolkestein onlangs voorstelde? Leegstaande ziekenhuizen? Het dondert niet, zeggen de drie schooldirecteuren, als ze er maar komen. En als er maar goede mensen rondlopen, met veel overwicht. Zodat die jongetjes en meisjes stevig aangepakt worden voordat het te laat is.

Candido: ,,Natuurlijk, het kost geld. Veel meer dan de gemeente nu beschikbaar stelt.'' En het moet ook nog structureel, want aan kleine projecten die na een jaar weer stoppen hebben ze niets, zeggen de directeuren. Maar, zeggen ze, vier- tot zeshonderd jongeren die nu op straat staan kosten de gemeenschap óók geld. En een hoop overlast. Zeker zodra ze de criminaliteit ingaan.

En zodra de scholieren uit de opvoedcentra komen, zijn ze bereid de leerlingen terug te nemen. Liever niet dezelfde die ze hebben weggestuurd, maar Candido neemt die van Clancy en Clancy die van Kweekel. Clancy: ,,Zo maken ze een nieuwe start.''