Wanhopig klussen tussen Amsterdam en Berlijn

De instroom van werkzoekenden uit onder meer Polen wordt aan banden gelegd. Wat betekent deze maatregel op het persoonlijke vlak?

,,Discriminatie'', verzucht Adrzej. ,,Pure discriminatie. Ik had gehoopt dat de Nederlandse regering een besluit zou nemen waardoor wij legaal in Nederland zouden kunnen werken. Nu moeten we dat in het geheim blijven doen.''

Adrzej is een Pool die illegaal in Nederland werkt – dat is ook de reden dat hij en zijn vriend Michal niet met hun achternaam in de krant willen. Adrzej zit naast twee grote plastic tassen op een bankje bij het Amstelstation in Amsterdam. Hij wacht op het busje dat hem weer naar zijn woonplaats Grodkow gaat brengen, een plaats in het zuidwesten van Polen.

Het is vrijdagmiddag en de ministerraad is het eens geworden over de beperking van het aantal werknemers uit de acht nieuwe lidstaten van de Europese Unie in Midden- en Oost-Europa dat in Nederland zal worden toegelaten. Het `vrij verkeer van werknemers' uit de nieuwe lidstaten, waaronder Polen, is door het kabinet het komende anderhalf jaar beperkt tot 22.000 werknemers. De landen van de Europese Unie hebben afgesproken dat de periode 2004 tot 2006 is aangemerkt als een overgangsperiode waarin landen de toestroom van werknemers mogen beperken. ,,Ik had gehoopt dat het Nederlandse beleid liberaler zou zijn'', zegt Adrzej. ,,Ook op het terrein van drugs en seks loopt Nederland toch voorop?''

Adrzej (34) en zijn vriend Michal (36) zijn geschoolde bouwvakkers. Adrzej heeft alleen een Pools paspoort, zijn vriend Michal heeft Duitse grootouders en bezit naast het Poolse ook een Duits paspoort. Maar hij heeft geen werkvergunning zodat de twee vrienden samen – zwart – klussen aannemen in Nederland. De afgelopen drie weken hebben ze een zolder verbouwd in Amsterdam. Ze werken van 's ochtends zeven tot 's avonds negen, zes dagen per week. Ze slapen meestal op de bouwplaats en verdienen vijf euro per uur. Dat is 420 euro per week - ter illustratie: het gemiddelde loon in Polen bedraagt 470 euro per maand.

,,In drie weken verdien ik ruim duizend euro als ik rekening houd met de reiskosten. In Polen moet ik daar tweeënhalve maand voor werken'', zegt Michal. Een vriend – ,,een Nederlander die lang in Polen heeft gewoond'' – bemiddelt. ,,Hij neemt de klussen aan en heeft een telefoonboekje met veel Poolse telefoonnummers. Zo af en toe belt hij en dan vertrekken we met een paar man weer naar Amsterdam om huizen op te knappen.''

Adrzej en Michal hebben zeven keer een klus in Amsterdam gedaan. ,,Het is hard werken. Wij willen onze vriend niet teleurstellen, en het is toch relatief veel geld dat je in korte tijd kunt verdienen.'' Maar de risico's zijn groot. Als ze van een steiger vallen en gewond raken, krijgen ze geen cent.

Adrzej: ,,Dat is waar. Een half jaar geleden werkte ik met nog vier mannen aan een klus en één werd ziek. Hij heeft de hele tijd in bed gelegen. Wij hebben wat geld bij elkaar gelegd, want anders ging hij met nul euro weer naar huis. De opdrachtgever gaf hem geen cent.''

Volgens Adrzej en Michal bestaat er in hun streek – Silezië – veel belangstelling om in Nederland te komen werken als de grenzen echt open zouden gaan. Volgens prognoses van het Centraal Planbureau valt het wel mee met die belangstelling. Hooguit tienduizend Polen en andere Oost-Europeanen zouden jaarlijks in Nederland werk proberen te vinden. Over het aantal Oost-Europeanen dat hier illegaal werkt, zijn – uiteraard – geen cijfers beschikbaar. ,,Ik denk dat er in de bouw in Amsterdam zo'n honderd werken'', zegt Michal. Hij heeft, net als zijn vriend, in Polen een kleine boerderij met tien koeien. Zijn vrouw zorgt voor de beesten als hij zelf in het buitenland werkt. Behalve in Amsterdam werken de twee mannen ook vaak in Berlijn. Ze vinden de Nederlandse opdrachtgevers ,,sympathieker'' dan de Berlijnse. ,,Daar wordt het feit dat je illegaal werkt extreem uitgebuit.''

De twee komen uit de provincie Opole. Dat zoveel mannen in het buitenland werken heeft gevolgen voor de werkloosheid in hun gebied. Twintig procent van de bevolking is daar werkloos, in heel Polen ligt dat percentage op veertig.