Vorstelijke asielzoekers tussen Haagse burgers

De geschiedenis van de Winterkoning heeft alles van een dramatisch sprookje. Een knappe jonge vorst trouwt op zijn zestiende met de mooie dochter van de koning van Engeland, wordt koning, verliest een beslissende veldslag en gaat in ballingschap. Er volgde een vorstelijke, maar landloze periode en de held sterft uiteindelijk aan de pest. Zijn weduwe overleeft hem 30 jaar.

Deze held en zijn vrouw zijn de hoofdpersonen op de tentoonstelling De Winterkoning. Balling aan het Haagse hof in het Haags Historisch Museum. Hij was Fredrik V, keurvorst van de Palts (1596-1632), zij was Elisabeth Stuart (1596-1662), dochter van de Engels koning James I. Hun huwelijk werd op Valentijnsdag van het jaar 1613 met veel pracht en praal in Londen gesloten.

De Palts (in feite twee poliepvormige staatjes in Zuid-Duitsland) werd aanvankelijk samen met Beieren geregeerd door de familie Wittelsbach. De Palts-tak werd echter protestant en ging een eigen koers varen. Frederik volgde in 1610 zijn vader op en werd in 1619 gekozen tot koning van Bohemen. De Duitse staten en staatjes waren diep verscheurd tussen protestanten verenigd in de Protestantse Unie, en katholieken, die samen de Katholieke Liga vormden. De paltsgraven waren protestant en de katholieke keizer van Duitsland kwam dan ook onmiddellijk in het geweer om Frederik, die aanvoerder van de Protestantse Unie was geworden, van de troon te stoten. De keizer vond een bondgenoot in Maximiliaan, de katholieke hertog van Beieren.

Frederik was incapabel om leiding te geven aan de protestanten en was ook niet opgewassen tegen het koningsschap. Hij vormde geen partij voor de verzamelde katholieke troepen en terwijl hijzelf nog vergeefs onderhandelde met Engelse gezanten over financiële hulp, werden de protestantse legers in 1620 vernietigend verslagen. Er restte hem niets dan de vlucht. Beierse troepen namen de Palts in, waarbij in de hoofdstad Heidelberg op instigatie van de paus een van de grootste kunstroven uit de geschiedenis plaats vond: de Bibliotheca Palatina, de grootste en belangrijkste bibliotheek ten noorden van de Alpen, werd in vliegende vaart naar Rome gebracht. Die bevindt zich nog altijd in het Vaticaan.

Frederik was een neef van de Nederlandse stadhouder Maurits en het afgezette koninklijk paar mocht zich dan ook vestigen in Den Haag. Hoewel het geen staatsbezoek was, werden zij in verscheidene steden op grootse wijze ingehaald, iets wat gepaard ging met optochten, tableaux vivants en vuurwerk wat uitvoerig werd vastgelegd op prenten en schilderijen.

De tentoonstelling in Den Haag is een verkorte editie van een veel grotere expositie met hetzelfde thema die in Amberg in de voormalige Palts gehouden werd. We zien er de portretten van de hoofdrolspelers in de dit vorstelijke drama van de hand van hofschilders als Michiel van Mierevelt en Gerard van Honthorst. Er zijn documenten te zien, zoals de rekening van 18 miljoen gulden die hertog Maximiliaan van Beieren aan de keizer van Duitsland presenteerde, er hangen topografische prenten en tekeningen. Bij elk hoofdstuk van de expositie zijn enkele nieuwsprenten opgehangen waarop te lezen valt hoe en hoe snel de nieuwsvoorziening en de propaganda werkte.

Het belang van de Winterkoning ligt niet op het Europees politieke vlak, daarvoor was zijn verschijning te komeetachtig. Hij heeft waarschijnlijk wel een cultureel belang binnen Nederland gehad. Als koning en koningin waren Frederik en Elisabeth wereldser dan stadhouder Maurits of Frederik Hendrik. Zij troffen hier een burgerlijke samenleving aan, met stadhouders met vorstelijke aspiraties. En hoewel Maurits en Frederik Hendrik met eigen ogen in het buitenland hebben gezien wat het betekent om een vorstelijke staat te voeren, zullen ze ook goed gekeken hebben naar de Boheemse hofhouding. Frederik en Elisabeth lieten zien dat je toch echt in een paleis moest wonen (ze kochten een jachtslot in Rhenen, dat ze uiterst luxueus lieten inrichten als zomerresidentie), dat je een er een flinke hofhouding op na moest houden, feesten en jachtpartijen diende te geven en dat je met een kunstcollectie van internationale allure indruk kon maken.

Van de werkelijke pracht en praal geeft deze tentoonstelling maar een vage indruk. Te veel is verloren gegaan. Dat paleis in Rhenen werd al in de negentiende eeuw afgebroken en behalve een lantaarn en een paar stenen brokstukken is er niets van over. Toch biedt het geheel een aardige indruk van het leven van deze vorstelijke asielzoekers, naar wie de gewone Hagenaars vol verbazing opkeken en die er aan bij hebben gedragen dat de stadhouderlijke presentatie internationale allure kreeg.

De jaren van ballingschap moeten voor het echtpaar niet onaangenaam zijn geweest. Toch bleef het aangedane onrecht knagen. Frederik wierp zich in 1632 weer in de strijd en stierf tijdens een veldtocht aan de pest. Elisabeth zette haar strijd voort en het moet haar veel voldoening hebben gegeven toen in in 1649, mede als gevolg van de Vrede van Munster, haar oudste zoon zich in 1649 paltsgraaf mocht noemen.

De Winterkoning, balling aan het Haagse hof. Haags Historisch Museum. T/m 14/3. Boek Groenveld, €12,50; catalogus €25