Pensioenen in graan, goud en olie

Goud, olie en graan moeten uw pensioen betaalbaar houden. Grondstoffen zijn plots populaire beleggingen. De rendementen zijn indrukwekkend: in positief en negatief opzicht.

Meer dan een miljoen zusters, broeders en andere werkers in de zorg- en welzijnssector sparen voor hun oudedag bij hun pensioenfonds PGGM met beleggingen in olie, goud en graan. Zij zijn samen goed voor 2,2 miljard euro beleggingen in grondstoffen.

Ook meer dan een miljoen ambtenaren en leraren die bij pensioenfonds ABP zijn verzekerd, hebben enkele miljarden euro in grondstoffen zitten. Verzekeraar Aegon brengt bij zijn grote pensioenklanten een belegging in commodities steevast ter sprake, en heeft een apart beleggingsfonds vol grondstoffen waarin grote beleggers kunnen participeren.

Goud, olie, granen en andere grondstoffen zijn de nieuwe heilige graal van professionele pensioengeldbeheerders. Zij jagen op rendement: hoe meer geld zij verdienen, hoe lager de premie(stijgingen) van pensioenen. ABP verdiende vorig jaar 15 miljard euro met zijn beleggingen, het drievoudige van de premies.

De pensioenbeleggers staken hun geld traditioneel in effecten met een vaste rente (obligaties), maar die leveren inmiddels als gevolg van de historisch lage rente weinig op. In de jaren negentig kwamen de aandelen op grote schaal in de pensioenbeleggingen: lekker hoge rendementen, uitzinnige winsten zelfs, maar 2001 en 2002 waren rampjaren.

Nu komen `alternatieve beleggingen' in zwang, zoals effecten waarvan de rente is gekoppeld aan inflatie, of investeringen in bedrijven die niet op de beurs zijn genoteerd, of grondstoffen.

Commodities zijn hip. Bijna 150.000 werknemers bij grote(re) bedrijven in de metalektro gaan het snel ook doen: hun pensioenfonds verkoopt voor 700 miljoen aandelen en steekt de opbrengst in beleggingen in grondstoffen.

Ook de pensioenfondsen van KPN en TPG hebben plannen. ,,De verwachting is dat als de rente en de inflatie oplopen grondstoffen mee omhoog bewegen'', zegt H. Hokke, directeur van de organisatie die de KPN- en TPG-pensioenfondsen beheert. Hij verwacht dat deze twee pensioenfondsen op afzienbare termijn twee tot vijf procent van hun vermogen in commodities gaan beleggen, een investering van tussen 100 miljoen en 200 miljoen euro.

Wie het als particuliere belegger thuis ook wil proberen heeft overigens niet veel keus onder de beursgenoteerde beleggingsfondsen. ABN Amro heeft een grondstoffenfonds (Natural Resources), Ohra een energiefonds (New Energy).

Grondstoffen zijn een wapen van de pensioenwereld tegen hun meest gevreesde vijand: inflatie. Rappe geldontwaarding zou de koopkracht van het pensioenvermogen van ruim 450.000.000.000 euro snel uithollen. Inflatie zorgt weliswaar voor renteverhoging, maar de stijging van het beleggingsrendement loopt meestal achter bij de stijging van de inflatie. Angst voor inflatie is politiek gesproken een belangrijke drijfveer voor het kabinet om de Europese partners te blijven wijzen op de afspraken in het Stabiliteitspact om de begrotingstekorten te beperken. Angst voor inflatie is economisch gesproken een stimulans voor beleggingen die meedeinen met prijsstijgingen.

De beleggers kopen overigens geen fysieke, leverbare grondstoffen, maar papieren contracten. PGGM en het Metalektro Pensioenfonds volgen bijvoorbeeld de Goldman Sachs Commodity index, met 25 grondstoffen, verdeeld in energie (olie, stookolie; 67 procent), landbouwproducten (granen; 24 procent) en metalen (goud, aluminium; 9 procent).

De opbrengsten op commodities zijn spectaculair, positief en negatief. ABP verdiende vorig jaar meer dan 20 procent, PGGM ruim 23 procent, een fractie minder dan op aandelen (24 procent). Het aantrekkelijke van commodities voor de lange termijn belegger zijn echter de wisselende uitkomsten. In 2002 verloor PGGM bijvoorbeeld 23 procent op zijn aandelen, maar leverden de commodities juist 35 procent op. In 2001 streden zij om de grootste verliezen: 33 procent verlies op grondstoffen, 13 procent verlies op aandelen.

Doordat de uitkomsten zo weinig verband met elkaar hebben, kan een belegger met een gespreide portefeuille per saldo zijn rendement verhogen zonder extra risico. Risicoreductie is het hoofdargument van het Metalektro Pensioenfonds om aandelen deels te verkopen en grondstoffen te nemen.

Niet alleen de verlokkende rendementen en de angst voor inflatie spelen grondstoffen in de kaart. Ook radicale veranderingen in de toezichts- en boekhoudregels voor pensioenfondsen maken commodities populairder, zegt Laurens Swinkels, die eind vorig jaar in Tilburg promoveerde op een proefschrift over pensioenfondsen en alternatieve beleggingen.

Pensioenfondsen nemen in hun boeken de beleggingen al tegen marktwaarde op. Over twee jaar moeten zij dat ook doen met hun pensioenverplichtingen. Daarmee gaan de actuele rentestanden en inflatieverwachtingen een rol spelen bij de hoogte van de verplichtingen. Swinkels:,,Dat stimuleert beleggingen waarvan de waarde net als de verplichtingen gerelateerd is aan de inflatie.''