`Ik maak dingen om het leven te vatten'

Marc Bijl spuit letters op zuilen of fouilleert oude dames in de Berlijnse metro. Als een Don Quichotte trekt soms ten strijde tegen de wereldmerken. ,,Maar ik maak me geen enkele illusie''.

De Documenta in Kassel was vorig jaar al een paar maanden aan de gang toen er een kunstwerk werd toegevoegd. Van de ene op de andere dag sierde het woord TERROR de zes zuilen van het Fridericianum, hoofdlocatie van de vijfjaarlijkse kunstmanifestatie. Verantwoordelijke voor dit ongevraagde statement was de Nederlandse kunstenaar Marc Bijl (1973). ,,Het was ongeveer een jaar na 11 september'', vertelt hij. ,,Het terrorisme had de wereld in zijn greep, en ik zag daar op de Documenta weinig van terug. Mijn actie had niet zoveel om het lijf, maar ik moest het er wel even op spuiten. Het stikte van de bewaking. Al na een paar uur werd de tekst overgeschilderd. Ik kon er nog snel een foto van maken.''

Bijl mocht dan niet uitgenodigd zijn voor de Documenta, sinds hij in 1997 de kunstacademie in Den Bosch verliet, heeft hij aan tentoonstellingen geen gebrek gehad. Hij exposeerde in het Van Abbemuseum en vertegenwoordigde Nederland op de Manifesta in Frankfurt. Momenteel is zijn werk te zien in Casco in Utrecht en in de onlangs geopende Upstream Gallery in Amsterdam. Binnenkort volgen presentaties in The Breederprojects, een hippe galerie in Athene en Museum Het Valkhof in Nijmegen.

Maar het grootste deel van zijn werk speelt zich buiten de geijkte paden af. In de straten van Berlijn bijvoorbeeld, waar hij een tijdlang woonde. Bijl liet zijn naam en functie – `gratis advies' – achter op de talloze billboards van bouwbedrijven, onopvallend in precies het juiste lettertype. Hij plaatste een betonnen Nike-logo op het Alexanderplatz, spoot Adidas-logo's op Nike-reclames en schilderde de Hollandse leeuw op de oranje vuilniswagens. `Corporate graffiti' noemt Bijl zijn acties zelf. Guerillakunst zou ook een goede naam zijn.

Op een van de video's in de Upstream Gallery is te zien hoe Bijl, verkleed als bewaker en met een houten geweer op zijn rug, in een Berlijnse metrotunnel controles houdt. Samen met een vriend dwingt hij passagiers door een metaaldetector te lopen, doorzoekt hij de tassen van oude dametjes en fouilleert hij toeristen. ,,Dat was in de tijd dat in Nederland de LPF opkwam'', verklaart Bijl. ,,Iedereen riep opeens om meer blauw op straat. Ik vroeg me af of meer politie nu voor een veiliger of juist een onveiliger gevoel zou zorgen. In Berlijn vielen we als anti-terreurcommando nauwelijks op tussen die bejaarde stadswachten. De meeste voorbijgangers stonden direct klaar met hun passen. Het grappigste was dat we er een vergunning voor hadden. Je mocht in de metro geen spijker in de muur slaan, maar met een kunstperformance hadden ze geen problemen.''

Soms moet Bijl regels overtreden om tot zijn beelden te komen. ,,Maar het gaat mij niet om de vraag wat legaal is en wat niet'', zegt hij. ,,De tekst op het Documenta-gebouw had ik natuurlijk ook met behulp van de computer kunnen photoshoppen, maar ik wil zo'n beeld juist in het echt zien. Wat dat betreft is mijn werk hardcore.''

Een mooi voorbeeld is de tatoeage die Bijl een paar jaar geleden liet zetten. `Deze buik is mede mogelijk gemaakt door het Fonds voor Beeldende Kunst', staat er nog steeds in een kriebelig handschrift op zijn buik geschreven. Bijl: ,,Ik had een projectsubsidie en een basisbeurs ontvangen en zat daar goed van te eten. Tegelijkertijd had ik – heel calvinistisch – het gevoel dat ik het nog niet verdiend had. Met die tatoeage wilde ik het fonds enerzijds bedanken, maar anderzijds ook mijn twijfels uitdrukken over het subsidiesysteem. Ik was me er zeer van bewust dat zoiets in de rest van de wereld niet bestond.''

Bijl vertelt dat hij er als puber van droomde om muzikant te worden. Maar met Götterdämmerung, de gothic-band waarin hij basgitaar speelde, is het nooit echt wat geworden. Inmiddels heeft hij het kraakpand, de woongroep en het voltijds demonstreren vaarwel gezegd, maar idealisme speelt nog steeds een grote rol in zijn werk. ,,Bepaalde subculturen hebben een duidelijk stempel op mijn leven gedrukt. Ze gaven me houvast. Daarom wilde ik een soort eerbetoon brengen aan die tijd.''

In Casco staat bijvoorbeeld een levensgroot ruiterstandbeeld, een geraamte op een gitzwart paard, dat `zijn oude ik' moet representeren. De ruiter gaat gekleed in Bijls oude `autonomenjas', met achterop het logo van de punkband New Model Army. ,,Omdat ik zelf vaak nogal twijfelachtig en sceptisch ben'', zegt Bijl, ,,zoek ik in mijn werk naar directe, eendimensionale beelden.''

Marc Bijl wordt vaak een sociaal-geëngageerde of activistische kunstenaar genoemd. Toch is hij er volgens eigen zeggen niet op uit de wereld te verbeteren. Bijl: ,,Ik maak de dingen om het leven te bevatten. Dat kunst een bepaalde zingeving zou moeten hebben, een functie in de maatschappij, heeft mij als kunstenaar aanvankelijk enorm in verwarring gebracht. Mag de kunst niet gewoon goed voor mij zijn? Ik zie mezelf meer als een soort Don Quichotte, iemand die ten strijde trekt tegen grote bedrijven als Nike of in zijn eentje de wereldproblematiek aankaart. Maar ik weet dat ik nog geen deuk in een pakje boter kan slaan. In die zin maak ik me geen illusies.''

Werk van Marc Bijl is te zien in de Upstream Gallery, Kromme Waal 11, Amsterdam. T/m 7 febr, wo t/m za 12-18u. Tevens bij Casco, Oudegracht 366, Utrecht. T/m 25 jan, wo t/m zo 14-18u.