`Er zijn grenzen aan wat Nederland aankan'

Het kabinet beperkt de arbeidsmigratie uit Oost-Europa. Want ook afgestudeerde Nederlanders moeten straks asperges steken.

Nederland zet voorlopig de deur op een kier voor werknemers uit de nieuwe lidstaten van de Europese Unie. Goederen kunnen vrij de grens over zodra de acht Midden- en Oost-Europese landen en Malta en Cyprus op 1 mei toetreden. Maar de nieuwe burgers uit het verenigde Europa krijgen niet meteen alle rechten. Hooguit 22.000 migranten wil het kabinet het eerste jaar toelaten, inclusief de 10.000 Poolse seizoenarbeiders die er nu al zijn.

,,Er zijn grenzen aan wat Nederland aankan gezien de economische situatie'', zegt Mark Rutte (36), staatssecretaris van Sociale Zaken (VVD). ,,Het is eenvoudig te vroeg om de grenzen volledig te openen.'' Vorige kabinetten, waarin ook de VVD vertegenwoordigd was, toonden zich ruimhartig voor de nieuwe lidstaten. Grenslanden zoals Duitsland en Oostenrijk bedongen, uit angst voor concurrentie op de arbeidsmarkt, al vier jaar geleden een overgangstermijn van twee tot zeven jaar waarin de Oost-Europese werknemers slechts mondjesmaat worden binnengelaten. Nederland deed daar niet aan mee.

Jarenlang stond uw partij op het liberale standpunt vrij verkeer van werknemers toe te passen ten aanzien van de nieuwe landen. Drie maanden voordat deze tot de Unie toetreden, wordt toch een limiet ingesteld. Waarom heeft u bakzeil gehaald?

,,Het kabinet-Kok II heeft inderdaad gezegd: we zetten de grens open. Dat werd ook door mijn partij gesteund. Wel vond het toenmalige kabinet dat er maatregelen genomen moesten kunnen worden voor het geval het water ons over de schoenen zou lopen. Vorig jaar zei een aantal Kamerleden terecht: als je kijkt naar onze arbeidsmarkt en de oplopende werkloosheid, dan is het nogal wat om de grenzen ongelimiteerd open te stellen. Dat heeft mij aan het denken gezet.

,,Minister Zalm van Financiën was heel stellig: grenzen dicht. Terwijl zijn collega Brinkhorst van Economische Zaken vond: grenzen open. Toen ontstond in het kabinet een patstelling en heb ik het Centraal Planbureau gevraagd in kaart te brengen wat we aan migranten kunnen verwachten. Het CPB kwam met betrekkelijk lage aantallen. Wij zijn met 22.000 per jaar precies tussen de hoogste en laagste prognose van het planbureau in gaan zitten.''

De lage cijfers hadden toch aanleiding kunnen zijn de deur open te zetten? De gevreesde invasie blijft uit. Bovendien behoort Nederland in Europa tot de landen met de laagste werkloosheid.

,,Dat is wel zo, maar er zijn natuurlijk heel veel mensen die in de WAO zitten. Kijk je naar de inactiviteit van mensen die deel zouden kunnen zijn van de beroepsbevolking, dan zijn er in Nederland nog steeds te weinig vrouwen aan het werk: slechts 54 procent. Ook gaan mensen te vroeg met pensioen. ,,De Bijstandswet hebben we nu omgevormd tot de Wet werk en bijstand. Een student die is afgestudeerd, moet nu geen `passende arbeid' meer aannemen, maar `algemeen geaccepteerde arbeid'. Dat is in principe iedere baan.''

Maar Nederlanders gaan geen asperges steken op het land of tomaten plukken.

,,Nou, dat is nog maar de vraag. Ik denk het wel. Sociale diensten zullen zeggen: er zijn hier genoeg banen voor aspergestekers. Ga dat maar doen. Een student die afstudeert, krijgt niet zomaar meer een bijstandsuitkering. Ik ben zelf recruiter geweest bij een groot bedrijf, en ik weet uit ervaring: je kunt beter solliciteren vanuit een job als aspergesteker dan vanuit een uitkering. Het zal steeds lastiger worden om als Nederlander te zeggen: ik voel me te goed voor dat werk.''

Critici van het open-grenzenbeleid vrezen dat de Nederlandse verzorgingsstaat de migratie uit het oosten niet aankan.

,,Immigratie veroorzaakt vanzelfsprekend extra druk op de sociale voorzieningen. Niet alleen bij ons. Ook landen zoals Duitsland en Oostenrijk maken gebruik van een overgangsperiode waarin migranten gelimiteerd worden toegelaten. In Nederland zijn we bang voor verdringingseffecten op de arbeidsmarkt. Het CPB heeft voorspeld dat er meer Nederlanders in de bijstand zullen komen, omdat Polen die banen zullen krijgen. We schatten dat dit de komende jaren maximaal 70 miljoen euro extra aan bijstand kost. Maar ik ga ervan uit dat dit getal lager wordt, omdat ik verwacht dat de nieuwe Wet werk en bijstand effect zal hebben.

,,Je moet de toevloed aan Oost-Europeanen die we kunnen verwachten ook niet overschatten. Kijk naar de Spanjaarden en de Portugezen, toen die tot de Unie toetraden. Die hadden qua inkomen een aanzienlijk zwakkere positie dan de Nederlanders. Maar ze zijn toch niet massaal naar Nederland gekomen.''

Worden die Oost-Europese werknemers goedkoper dan Nederlandse arbeidskrachten? De vakbonden zijn bang voor rechtsongelijkheid.

,,Nee, hun salarissen liggen gewoon op het Nederlandse loonniveau. Ze krijgen minimaal het minimumloon, en als er in hun sector een CAO geldt, dan worden ze volgens die CAO betaald.''

De werkgevers zijn eveneens ongelukkig met het besluit een limiet in te stellen. Zij dreigen productie over te hevelen naar Polen en Tsjechië.

,,Ach, dat negeren we maar even. Het lijkt me onwaarschijnlijk. Nederland blijft een buitengewoon aantrekkelijk investeringsklimaat houden. Dat wordt met dit kabinet alleen maar beter. De werkgevers drongen er bij ons op aan het vrije verkeer van werknemers gewoon in te voeren. Nou, wij dóén dat. Maar waarom zouden we de grens volledig openen als hier de werkloosheid met duizenden per maand oploopt en er ontzettend veel mensen een uitkering hebben? Ik wil van de werkgevers liever horen hoe ze die mensen aan het werk gaan helpen.''