Een strijd op het scherpst van de snede

In New Hampshire blijkt dat zijn concurrenten Howard Dean's boodschap hebben overgenomen, terwijl Dean zelf zich moet verweren tegen het verwijt niet `presidentieel' te zijn. Dinsdag oordeelt de kiezer.

,,Het is tijd om uit uw stoel te schieten van boosheid. Wij moeten Amerika heroveren en Bush' belastingverlagingen voor de rijken terugdraaien zodat we scholen kunnen repareren, de gezondheidszorg verbeteren én banen schepen, op een fiscaal verantwoorde manier.''

Dat was de boodschap waarmee Howard Dean twee jaar Amerika én zijn collega- Democraten bestookte. Het maakte hem niet populair bij de partij-elite, maar des te meer bij de basis. Howard Dean was dé Democratische favoriet om het in november tegen president Bush op te nemen, tot hij maandag in Iowa, bij de eerste voorverkiezingen, derde werd. De grote winnaar was senator John Kerry. Hij was het dan ook die deze woorden gisteren uitsprak voor een zaal vol Vietnam-veteranen in Manchester, New Hampshire.

De eerste taak van een afgedankte koploper bestaat uit overleven terwijl je boodschap is gestolen en de pers je heeft afgeschreven als wonderman. Ook de twee andere Democraten met een kans op de kandidatuur, Wesley Clark en John Edwards, lenen steeds meer hele zinnen van Dean, die men bij implicatie niet ervaren, niet presidentieel genoeg noemde, een boze buitenstaander.

In een schouwburgje in het oosten van New Hampshire raapte Howard Dean deze week de brokken van zijn campagne op.

Gretel is een lerares die een Bed and Breakfast drijft in Vermont. Zij is 's morgens vroeg door het besneeuwde land naar Lebanon, net over de grens in New Hampshire gereden, om haar kandidaat te steunen. Zij weet het: hij is meer kwijt dan alleen zijn stem.

De Lebanon Opera zit vol met aanhangers en twijfelaars. Velen geloven in de boodschap, maar vragen zich nu af: is dit echt de man die kan winnen? Howard Dean vereeuwigde maandagavond zijn verlies in Iowa door zijn teleurstellend resultaat om te zetten in een roofdierenkreet, die heel Amerika kippenvel bezorgde. Het was een poging zijn legioen vrijwilligers te troosten, zegt hij nu, maar zijn 'I had a scream'-scene is deze week even eindeloos op alle zenders te zien geweest als destijds OJ Simpsons beroemde achtervolging.

Gretel heeft Dean op de voet gevolgd tijdens zijn elf jaar als gouverneur van Vermont: ,,Iedereen praat nu over gezondheidszorg. Maar hij heeft gezorgd dat alle kinderen bij ons verzekerd zijn en loodvergiftiging voorbij is. John Kerry kan zeggen wat hij wil over de oorlog tegen Irak, maar Howard Dean was de enige die Bush van het begin tegensprak. Hij doet wat hij zegt. Dean is de enige politicus die ik vertrouw.''

Het licht gaat uit. Een nieuw campagnefilmpje toont Dean zoals hij begon, de huisarts die bestuurder werd met oog voor mensen en milieu, én een sluitende begroting. Dan komt Gretels held het podiumpje op. De dokter is zelf ziek. ,,Het komt niet van die rare schreeuw in Iowa, ik ben gewoon verkouden.'' Een eerste teken van zelfspot van een kandidaat die maanden bewondering en irritatie wekte met zijn zelfverzekerdheid. De kiezers gaven in Iowa de voorkeur aan de meer ervaren senatoren John Kerry uit Massachusetts en John Edwards uit North Carolina.

,,Ik ben niet volmaakt. Ik ga af en toe uit mijn dak. Ik draag goedkope pakken, ik weet het. Maar wat ik zeg dat doe ik. Ik roep niet zomaar wat om kost wat het kost president te worden. Wij moeten onze democratie weer in eigen handen nemen. De president belooft een reis naar Mars én betere zorg voor bejaarden, maar hij heeft al het geld weggegeven aan Ken Lay en zijn Enron-vriendjes. De andere Democraten beloven ook belastingverlaging én leuke dingen. Dat gaat natuurlijk niet. First things first. We moeten kiezen onze kleinkinderen niet met de rekening opzadelen.''

Geholpen door adviezen uit de zaal om thee met honing te drinken, begeeft Dean zich in een openbaar spreekuur. Organische boeren, sociale werkers, het publiek lijkt niet breed gespreid. Maar Dean is `on message' en weet dat de camera's de terugkeer naar zijn kernboodschap verder dragen. Ruzie met andere kandidaten is uit. Hoop en eerlijkheid zijn in. Waarden waar Dean hier in New England succes mee moet hebben. Straks in het zuiden rest hem genoeg stoer doen en bidden. Als Dean aanstaande dinsdag in New Hampshire niet wint, waar dan wel?

John Kerry heeft intussen ook in New Hampshire, waar hij twee weken geleden nog werd afgeschreven, de leiding genomen in de peilingen, op enige afstand gevolgd door Dean en Clark. Aan Kerry daarom deze week de opdracht zich presidentieel te gedragen en het laatste tv-debat tussen alle resterende kandidaten te domineren. De schorre Dean moest een tikje nederig lijken na zijn `I had a scream'-ramp en tegelijk bewijzen dat hij tegen een stootje kan en partij is voor Bush.

Donderdagmiddag, half vijf. Een verwaarloosd pakhuis langs de Connecticut River in het oude industriehart van Manchester. De telefoons in Howard Deans campagnehoofdkwartier voor New Hampshire staan niet stil. Tientallen medewerkers bellen lijsten met kiezers af en schrijven briefjes om hen naar de stembus te noden. Jongeren houden de weblogs actueel.

Jan Pendlebury is een Dean-vrijwilligster van het eerste uur. Zij komt uit een gezin waar de vader conservatief Republikein was en de moeder progressief Democraat. Als studente werd Jan gegrepen door de burgerrechten-campagne van Robert Kennedy en iets later het protest tegen de oorlog in Vietnam. Sindsdien was er nooit meer een beweging die haar meesleepte, naast haar professioneele milieuwerk.

Tot zij anderhalf jaar geleden naar een house party voor Howard Dean ging. ,,Er waren vier mensen: de gastvrouw, Howard Dean, ik en nog één ander.'' De toen nog volstrekt onbekende kandidaat, hield zijn verhaal en ging in op vragen alsof de zaal vol was. Hij was het enige Democratische alternatief voor de regering-Bush en Jan was verkocht. Sindsdien belt zij al haar vrije dagen en avonden, gaat langs deuren en houdt spreekbeurten. Ook zij kromp ineen toen Dean zijn oerkreet uitstootte, maar zij vergeeft het – het was goed bedoeld.

Een campagneleider schalt door de drukke ruimte. ,,De luisterpost op het dak heeft opgevangen dat de Kerry-campagne vijf bussen met vrijwilligers uit Massachusetts rijdt naar de campus van St. Anselm College.'' Daar wordt 's avonds het kandidatendebat gehouden. Of iedereen binnen vijf minuten met spandoeken in gereedstaande bussen wil stappen. Ook voor de deur van het debat moet de `shouting match' worden uitgevochten.

Het debat wordt een nette en slaapverwekkende operatie schadebeperking. De campagneleiders proberen na afloop de superieure kansen van hun man te verkopen in de `spin room', waar honderden journalisten uit zijn op een nieuwtje. Dan eist Howard Dean al snel de aandacht terug: het eerste tv-interview met hem en zijn vrouw, de huisarts Judy Steinberg, die niet mee op campagne gaat omdat zij haar gezin en haar patiënten niet in de steek wil laten.

Een half uur lang zit het paar hand in hand op een bankje. Normale, intelligente New Englanders, die amper televisie kijken. ,,Nee, Howard is zelden of nooit boos.'' En hoe vond zij `de schreeuw'? ,Silly' (oenig), giechelt Judy, maar zij is bereid First Lady te worden. ,,Ik geloof enorm in wat Howard voor het land kan doen.'' Als het aan John Kerry ligt wordt dat offer niet van haar gevraagd.