Een herinnering verloren, een mythe gewonnen

Dat ontdekkingen toeval kunnen zijn bewees een brief die ik enkele maanden geleden aantrof in de nalatenschap van een Nederlandse officier in Franse dienst. Ik had de brief kunnen negeren, maar mijn ogen bleven hangen bij Omsk, ce vendredi 14 mars 1919. Wie schreef er in 1919 een brief uit een Siberische stad waar het hoofdkwartier van de contrarevolutionaire troepen was gevestigd? Ik keek nog eens naar de ondertekening en besefte dat het de handtekening van Pierre Gilliard moest zijn. Hij was de leraar Frans van de tsarenkinderen. Deze Zwitser was samen met tsaar Nicolaas II, zijn vrouw Alexandra Feodorovna, vijf tsarenkinderen en personeelsleden op transport gezet maar vrijgelaten voordat de bolsjewieken de tsarenfamilie in het Ipatjev-huis in Jekaterinenburg opsloten en in de nacht van 16 op 17 juli 1918 op brute wijze vermoordden.

Gilliard schreef de Nederlandse officier, toen de laatste zich als waarnemer van de interventietroepen in Siberië bevond en zijn interesse had laten blijken voor het lot van de tsarenfamilie. Hij memoreerde de pogingen die een jaar eerder waren gedaan om de tsarenfamilie te bevrijden. ,,Sommigen beweren dat het een missie van het Duitse Rode Kruis was, anderen zeggen dat het een militaire missie was. Opgejaagd als ik ben was het mij onmogelijk dit bericht zelf te verifiëren, maar ik heb van verre op het station wel zusters van de Duitse liefdadigheid waargenomen. (...) zonder het te kunnen controleren, zou er een onderhoud hebben plaatsgevonden tussen de tsaar en de Duitse generaal waarna de tsaar zou hebben geweigerd in te gaan op het aanbod dat de generaal deed.''

Wat zou er zijn gebeurd als de tsaar dat wel had gedaan?

Dan was hij niet vermoord.

Dan zou de tsarenfamilie niet tot zo'n mythe zijn uitgegroeid. Dan hadden niet zoveel charlatans zich kunnen opwerpen als nazaat van deze keizerlijke familie, van wie de in 1984 overleden Anna Anderson als de tsarendochter Anastasia de bekendste was.

Sterker: dan had tsaar Nicolaas III met zijn familie mogelijk in ballingschap geleefd in een Europees land. Misschien zelfs wel in Nederland, in slot Doorn waar zijn gevluchte neef, Keizer Wilhelm, onderdak had gevonden. Dan hadden ze elkaar geen brieven meer hoeven schrijven (de `Willy-Nicky' briefwisseling) voordat ze met elkaar in oorlog raakten.

De postume populariteit van de tsarenfamilie bleek begin deze maand opnieuw toen verschillende nationale en internationale kranten op hun voorpagina's het kroningsei van het legendarische juweliershuis Fabergé afbeeldden. Het ei dat in 1911 door de tsaar aan zijn vrouw cadeau werd gedaan ter gelegenheid van zijn vijftienjarig tsarenjubileum was soms groter afgedrukt dan de werkelijke hoogte van dertien centimeter. De ovale portretjes van de tsaar Nicolaas II, de tsarina Alexandra Feodorovna en hun kinderen, omringd door diamantjes, staarden lezers onschuldig aan. De waarde van het ei, nog in bezit van de miljardair Malcolm Forbes, wordt geschat op zo'n twintig miljoen euro. Maar het is niet uitgesloten dat deze prijs bij de veiling op 20 en 21 april in New York ruim zal worden overschreden.

Twaalf jaar geleden beweerde de Russische historicus Alexander Avdonin tegenover mij dat de tsarenfamilie altijd een mythe zou blijven. Ik trof hem als journalist en Avdonin kon het weten. Een groot deel van zijn leven wijdde hij aan het lot van de vermoorde tsarenfamilie. Hij toonde mij even buiten Jekaterinenburg een drassige plek in het bos. Hij wees, ik nam een foto. Twee gekruiste takken markeerden de plaats waar de tsarenfamilie begraven lag, bijna driekwart eeuw lang, bijna net zo lang als het sovjetrijk oud werd. Ruim een jaar tevoren had hij samen met collega's het graf blootgelegd. Eind jaren zeventig had hij het ontdekt, maar hij had het niet durven te lichten uit angst voor de KGB en de toenmalige partijleider Leonid Breznjev die koste wat kost wilde vermijden dat het gebied zou uitgroeien tot een pelgrimsoord.

,,Ik hoopte eigenlijk'', vertelde hij me toen, ,,dat ik de stoffelijke resten niet zou vinden, zo angstaanjagend vond ik het. Ik wist toen nog niet zeker dat het de resten van de tsarenfamilie waren, maar toch emotioneerde de vondst mij heftig. Maandenlang was ik ziek.'' De moord moest uit het geheugen worden verbannen, aldus Avdonin die vervolgens mooie woorden sprak: ,,We verloren onze herinnering, maar wonnen een mythe.'' Ze gaven het berkenbos een geheimzinnige sfeer.

Daarna nam Avdonin mij mee naar het gerechtelijk laboratorium. Toegang tot de in de kelder in sarcofagen opgeborgen skeletten kreeg ik niet. Staatsgeheim. Als troostprijs liet de patholoog-anatoom, een groot sectiemes in de hand als aanwijsstok, gedetailleerde foto's van de negen skeletten zien. De botten van de tsaar, de tsarina, drie kinderen en vier personeelsleden waren gevonden, maar twee kinderen, troonopvolger Aleksej en dochter Maria, bleven onvindbaar. Later werd de identiteit van de negen skeletten vastgesteld in Groot-Brittannië met behulp van DNA-onderzoek. Daarvoor stond prins Philip wiens grootmoeder Victoria de zuster van de tsarina was, erfelijk materiaal af.

Ondanks nieuw historisch onderzoek zal de spanning tussen mythe en werkelijkheid altijd aan de tsarenfamilie blijven kleven, zei Avdonin. Hij had gelijk. Neem De Keukenjongen, de pas in vertaling verschenen roman over de laatste, fatale nacht van de Romanovs van de Amerikaan Robert Alexander. Het verdwenen lijk van Maria vormt de inspiratiebron. De keukenjongen was getuige van de massamoord en vluchtte met de enige overlevende, tsarendochter Maria, èn een koffer vol Fabergé-eieren en diamanten, naar de Verenigde Staten. Het boek leunt zwaar op historische gegevens over de macabere toedracht van de moord die sinds de val van het sovjetrijk bekend zijn geworden. Zo blijft het ontbreken van stoffelijke resten van de twee tsarenkinderen de fantasie prikkelen. Net als het fortuin aan juwelen waarvan een deel is verdwenen. Dat heb ik meermalen zelf mogen ervaren op momenten dat juwelenbezitters mij benaderden met de vraag of uitsluitsel kon worden gegeven over de herkomst van hun broche of halssnoer. In de hoop dat hun sieraad afkomstig was van de tsarenfamilie.

Leve de mythe.