De vellenkip van Cruijff

Ook Spanjaarden verbazen zich over de taalacrobatiek van Johan Cruijff. Dat blijkt uit een documentaire over de oud-voetballer die volgende week op het filmfestival in Rotterdam in première gaat.

Barcelona mag dan een beetje moe worden van al die uitgerangeerde Nederlandse voetbalsterren die al jaren geen aansprekende resultaten meer behalen, maar van Johan Cruijff krijgen Catalonië en de rest van Spanje nooit genoeg. Zijn successen als speler en trainer worden in het collectieve geheugen gekoesterd en de rampzalige momenten, die er ook waren, zijn vergeten. Cruijff is niet meer de pesetero (`zakkenvuller') waar hij vroeger voor werd versleten en ook niet `de Verlosser' (el Salvador) zelf, zoals in Nederland vaak wordt gedacht, maar hij heeft wel een lijntje met een God: zijn bijnaam is el Profeta del Gol.

Nu hij niet meer actief is in de voetballerij fungeert Cruijff voornamelijk als orakel, ook in Spanje. En net als in Nederland vermaakt vooral de culturele elite zich met zijn kleurrijke uitspraken. Zoals hier `Italianen kunnen niet van je winnen, maar je kunt wel van ze verliezen' en `Je moet schieten anders kun je niet scoren' klassieke citaten zijn, zo zijn het in Spanje de Amsterdamse volkswijsheden van het type `Water is erg lekker als je dorst hebt' en `Je geld moet op het veld staan en niet op de bank' waar Cruijff om bekendstaat.

Cruijff spreekt vlot Spaans, snel en achteloos, met veel flair maar ook met veel fouten. De meeste kennis heeft hij duidelijk spelenderwijs opgedaan, automáticamente om het in een van zijn eigen gevleugelde woorden te zeggen. Cruijff spreekt nooit Catalaans, maar opvallend is dat hij wel Spaans spreekt met een Catalaanse tongval. Dat komt waarschijnlijk doordat het Catalaanse accent wat wegheeft van het plat Amsterdams, met zijn open klinkers en de dik aangezette L: Cruijff heeft het over fútbôôl en lôôgicamente.

Cruijff trekt zich niet veel aan van de Spaanse grammaticaregels. Hij zet rustig een mannelijk lidwoord voor een vrouwelijk zelfstandig naamwoord en vervoegt een werkwoord niet als het hem zo uitkomt. Cruijff heeft het bijvoorbeeld over el pelota no entrar: `het bal er niet in zitten'.

Een ander kenmerk van Cruijffs taalgebruik is dat hij spreekwoorden en uitdrukkingen verhaspelt. Mooi was un palomo no hace verano, `één duif maakt nog geen zomer', een uitdrukking waarvoor ook in het Spaans een zwaluw wordt gebruikt. De meest hilarische verspreking van Cruijff was wel zijn Spaanse versie van `kippenvel'. In het Spaans is dat carne de gallina of piel de gallina, maar Cruijff heeft dat omgekeerd tot een surrealistisch gallina de piel, `vellenkip' dus, of `leren kip'. Het is een vaak voorkomende uitdrukking geworden waarmee je geheid de lachers op je hand krijgt.

Veel van de woorden en uitdrukkingen waar Cruijff in Spanje beroemd door is geworden, zijn letterlijk uit het Nederlands vertaald. De titel van de documentaire over de betekenis van Johan Cruijff voor Catalonië, die komende week in première gaat, verwijst naar zo'n gevleugelde uitspraak: en un momento dado, letterlijk `op een gegeven moment'. Hoewel dit een normale Spaanse uitdrukking is, die net als in het Nederlands `op een niet nader omschreven moment' betekent, gebruikt Cruijff het op een typisch Nederlandse manier, als een stopwoord met de betekenis `dan' of `toen', zoals in: `op een gegeven moment kom je bij een rotonde'. Zo gebruikt klinkt en un momento dado in het Spaans nogal vreemd.

Nu Cruijff al zo lang in Spanje woont, blijken er ook Spaanse zegswijzen door zijn Nederlands heen te sijpelen. Toen Mart Smeets hem onlangs na een belangrijke Europacupwedstrijd zonder doelpunten vroeg hoe je deze uitslag moest interpreteren, antwoordde Cruijff dat de volgende wedstrijd `illusie geeft'. De anders zo zelfverzekerde anchorman van Studio Sport was even in verwarring gebracht. Wat Cruijff bedoelde, was dat de volgende wedstrijd er een was om naar uit te kijken, hace ilusión in het Spaans.

Ook het meest aangehaalde citaat van Cruijff in het Nederlands, `elk nadeel heeft zijn voordeel' (bij voorkeur lacherig uitgesproken, met `hep' in plaats van `heeft'), is aan het Spaans ontleend. Cruijff introduceerde dit aforisme in een vraaggesprek met Barend en Van Dorp ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag. Hij vertelde daarin dat de dood van zijn vader en zijn stiefvader de grootste klappen in zijn leven waren geweest en zei toen: ,,Twee vaders kwijtgeraakt, dus zijn er nu twee die op me letten. Elk nadeel heeft zijn voordeel.'' Precies de context waarin je in het Spaans het klassieke spreekwoord no hay mal que por bien no venga zou gebruiken: aan alle ellende die je meemaakt zit uiteindelijk ook een positieve kant, door Cruijff even eenvoudig als doeltreffend vertaald als `elk nadeel heeft zijn voordeel'.

Cruijff zelf heeft ervoor gezorgd dat deze levensles Hollandse tegeltjeswijsheid is geworden. Ten bate van sportactiviteiten voor gehandicapte kinderen verkoopt de Cruyff foundation een tegel met daarop het citaat plus een handtekening van de maestro zelf. De tegel is te bestellen op www.wordsupporter.nl.

`Johan Cruijff, en un momento dado' van Ramon Gieling gaat op 29 januari op het filmfestival van Rotterdam in première en is vanaf 19 februari in de bioscoop te zien.