`Blauw/Oranje' speelt met heftige emoties

Tijdens de theatervoorstelling Blauw/ Oranje van de Britse toneelschrijver Joe Penhall moest ik veelvuldig denken aan One Flew Over The Cuckoo's Nest (1975) met Jack Nicholson in de hoofdrol. Nicholson komt in de film aan aanraking met de absurditeit van een psychiatrisch verpleeghuis. Om aan de waanzin te ontsnappen creëert hij een reeks fantasievolle tactieken om zijn persoonlijkheid onaangetast te houden.

In Blauw/ Oranje gebeurt hetzelfde. De titel is ontleend aan een liefdesgedicht van Paul Éluard, De aarde is blauw als een sinaasappel. Sinaasappels spelen in het toneelstuk een beslissende rol.

De dolgedraaide, mysterieuze Afrikaanse jongeman Chris beweert dat hij de zoon is van beroemde zwarte vaders, als Mohammed Ali en Idi Amin. Na drie weken observatie in een psychiatrisch ziekenhuis mag hij de vrijheid tegemoet. Maar zijn therapeut Tom meent een zodanige vorm van schizofrenie geconstateerd te hebben, dat hij vrijlating onverantwoord acht.

Patiënt, gespeeld door Dennis Rudge, en arts (Pieter van der Sman) raken verwikkeld in een spannend-intrigerende strijd over gekte en niet-gekte, over normaal en afwijkend gedrag. De grenzen verschuiven onophoudelijk. Bij aanvang beent Rudge heen en weer over het stervormige, rode decor waarin Blauw/ Oranje zich afspeelt. Kille plastic stoelen en een waterautomaat scheppen de juiste, anonieme ziekenhuissfeer. Op straat zou je inderdaad een eindje omlopen als je de man zou tegenkomen.

Therapeut Tom is een nerveuze, praatzieke verschijning. Theorieën uit een keur aan psychiatrische handboeken vliegen hem razensnel over de tong. Maar zijn belezenheid garandeert geen inzicht in menselijk gedrag.

Lijnrecht tegenover Tom staat de oudere, bedaagde Robert. Met de vermeende geestesziekte van Chris als inzet ontspint zich tussen Tom en de superieur-ironisch spelende Bram van der Vlugt een stoelendans om zielenheil. In een hoogtepunt van de voorstelling staan beide mannen als kijvende gekken naast de veelgeplaagde Chris. Aan zijn linkeroor schettert iemand dat hij schizofreen is; aan het andere schettert iemand nog harder dat hij normaal is. ,,Ga terug naar de maatschappij, naar je vrienden.'' Rudge staat op en zegt op waardige, ingehouden toon: ,,Willen jullie alsjeblieft je mond houden?''

Blauw/ Oranje won in Engeland diverse toneelprijzen. In de Nederlandse regie van Peter Tuinman belanden de acteurs in een draaikolk van meningsverschillen en emoties. Uiteindelijk vindt de omkering plaats: arts Tom draait door. Van der Sman speelt ongeremd zijn prille gekte, een geestesgesteldheid die hij van zichzelf nooit had verwacht. Het is een even fraai als noodlottig slotbeeld. Het moest gebeuren: die sensatie is voor een toeschouwer altijd enerverend.

Borderline heet het ziektebeeld van de wankele Chris. De kracht van Blauw/ Oranje is dat zijn ziekte de zogenaamd niet-zieken in een noodlottige val met zich meesleept. Wanneer Tom hem voor de zoveelste keer vraagt welke kleur sinaasappels hebben, antwoordt hij telkens met: ,,Blauw.'' Deze observatie is echter van een dichter.

Voorstelling: Blauw/ Oranje van Joe Penhall. Het Nationale Toneel. Regie: Peter Tuinman. Gezien: Guido de Moorzaal, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Te zien t/m 24/1 aldaar. Tournee t/m 8/5. Inl. www.nationaletoneel.nl, 0900-345 6789