Na de presidentsverkiezingen dreigt in Rusland politiek coma

In maart wint Vladimir Poetin de verkiezingen, denken bijna alle Russen. Met een parlement dat geheel wordt beheerst door Poetins partij, lijkt Rusland af te stevenen op een verkapte eenpartijstaat.

Igor Ivanov, Ruslands minister van Buitenlandse Zaken, heette de buitenlandse pers deze week minzaam welkom op zijn nieuwjaarsreceptie. Het was hem niet ontgaan, zei hij, dat een intens debat was losgebarsten over de koers van Rusland. Ditmaal niet wegens binnenlandse problemen of een crisis, integendeel. Het is juist dat Rusland stabiel is, de economie groeit en het land zijn plaats in de internationale arena weer opeist. Waarna Ivanov het podium verliet en het volksdansen kon beginnen: een komische Finse polka, een Oezbeekse schalendans en drie stampvoetende Argentijnse herders.

Na vier jaar `gecontroleerde democratie' lijkt Rusland af te stevenen op een eenpartijstaat. Over twee maanden kiest het land een nieuwe president, en 99 procent van de Russen denkt dat hij Vladimir Poetin heet. Peilingen geven hem 70 tot 75 procent. Poetin weet zich al gesteund door een hondstrouwe Doema: zijn partij Verenigd Rusland heeft door een instroom van `onafhankelijke kandidaten' een tweederde meerderheid van 304 zetels en leidt alle 29 commissies. Premier Kasjanov liet tijdens een speech in de Doema weten wat hij van het parlement verwacht: dat het zonder veel gezeur wetten tekent. ,,Het ministerie van wetgeving'', zo typeert een politicus de Doema.

De voortekenen wijzen dus op een slaapverwekkende presidentscampage, gevolgd door vier jaar politieke coma. De vaste kandidaten voor het presidenschap laten het ontmoedigd afweten. `Democraat' Javlinski grossiert vanaf de zijlijn in sombere voorspellingen. Communistenleider Zjoeganov, tweemaal tweede, nomineert de kolchozebaas Charitonov. Ultranationalist Zjirinovski schuift zijn lijfwacht Oleg Malisjkin naar voren, vorige maand nog ontslagen na een knokpartij met een politieke rivaal. ,,Hij begrijpt niks'', zei Zjirinvoski toen. Vorige week stelde hij hem voor aan de pers. ,,Kijk in de camera'', beet Zjirinovski de schuchtere Malisjkin toe. Hoe de gewezen bokser de judokampioen Poetin dacht te vloeren? ,,De president mag wel wat steviger optreden in het buitenland'', stamelde Malisjkin.

Dan is er Sergej Glazjev, een econoom die zich profileert als de nieuwe ster van links. Glazjev heeft werkelijk charisma, dus ondergraaft het Kremlin zijn positie. Diens partij Moederland, door het Kremlin opgericht om de communisten te verdelen, distantieert zich deze week van zijn voorman. Het prefereert de bejaarde bankier Viktor Gerasjtsjenko als kandidaat. Een week voor sluiting van de inschrijving heeft die nog geen handtekening ingezameld en bevat zijn campagnekas 25 euro. Zo dun is het veld, dat Sergej Mironov zich nu maar aan het front meldt. Waarom is deze partijganger van Poetin kandidaat? ,,Om de president te steunen'', laat hij weten. Mironov mag namens Poetin op tv debatteren, want de president zelf heeft het daarvoor te druk.

Ook de liberalen, door interne verdeeldheid weggevaagd bij de Doemaverkiezingen, maken zich op voor vier jaar in de woestijn. Deze week presenteerde zich een gedeprimeerd `comité 2008', een burgerforum van topschaker Gary Kasparov, politicus Boris Nemtsov, tv-journalist Jevgeni Kiseljov en satiricus Viktor Sjenderovitsj. ,,We willen niet terug naar de keukentafel'', zei Kiseljov – de enige plaats waar sovjetburgers over politiek spraken. Nemtsov: ,,We stevenen af op een dictatuur, zonder mensenrechten maar met een topzware bureaucratie en een eindeloze oorlog in Tsjetsjenië.'' Maar wat te doen? Dat wist comité 2008 ook niet. De één wil de komende presidentsverkiezingen boycotten, de ander `tegen iedereen' op het stembiljet invullen.

Of toch de kandidatuur van Irina Chakamada (48) steunen? Deze kleindochter van een Japanse communist zorgt als enige voor vuurwerk. Chakamada behoort tot de trojka die de SPS leidt, de partij van Boris Jeltsins `jonge hervormers'. De SPS werd bij de Doemaverkiezingen weggevaagd en dreigt dit weekeinde te splijten in een pro-Poetin en een anti-Poetin vleugel. Anatoli Tsjoebais, de baas van elektriciteitsmonopolist UES, wil Poetin steunen: zijn bedrijf zamelt al handtekeningen in voor de president. Tsjoebais leidde de incompetente campagne voor de Doema, waarbij volgens SPS-politicus Alfred Woelf tweederde van de kas van 25 miljoen euro spoorloos verdween. Als de gewezen `tsaar' van de corrupte privatiseringen, achten de Russen Tsjoebais schuldig aan al het leed van de jaren negentig: vorig jaar prolongeerde hij zijn positie als Ruslands meest gehate politicus. Toch eiste Tsjoebais een hoofdrol op in de SPS. Populariteit dacht hij te kopen door lokaal de stroomkosten te verlagen en te schermen met de slogan `liberaal imperialisme'. Ook publiceerde hij een schokkend zelfingenomen biografie: `de onbekende Tsjoebais'. God, zo denkt Tsjoebais, heeft hem voorbestemd om Rusland te leiden. ,,Als de intelligentsia klaagt over Tsjoebais, klagen ze tegen God'', fleemde ex-premier Jegor Gaidar.

Dit aanschurken tegen het Kremlin is nu juist de reden van onze ondergang, werpt kandidate Chakamada tegen. Toen zij zich begin deze maand kandidaat stelde, zagen wantrouwige analisten ook daarin de hand van het Kremlin. Chakamada, een respectabel politica, moest de presidentsverkiezingen van enig democratisch fineer voorzien. Om die indruk weg te nemen, organiseerde Chakamada onlangs een opgewonden persconferentie. Poetin had een ,,samenleving gebaseerd op leugens'' geschapen, zei ze. ,,Een volstrekt gesloten samenleving die bijeengehouden wordt door angst.'' Chakamada verweet Poetin met name de waarheid over de gijzelingscrisis in het Nord-Ost theater van oktober 2002 te verbergen, waarbij 129 doden vielen. Waarom was er niet onderhandeld? Waarom waren alle gijzelnemers geëxecuteerd? Waarom was de zaak nooit onderzocht?

Daarmee raakt zij aan het tweede grote taboe in de Russische politiek – het eerste is de serie bomaanslagen op flatgebouwen in september 1999, die Poetins verkiezing tot president verzekerde. Er bestaan aanwijzingen dat de geheime dienst FSB die aanslagen organiseerde, maar de mortaliteit onder politici en burgers die een onderzoek eisen, is opvallend hoog.

Chakamada zou al 2,7 miljoen handtekeningen hebben ingezameld: 2 miljoen volstaat. De door het Kremlin belaagde oliemaatschappij Yukos financiert haar campagne. Is er nog leven na de dood van de politiek? Voor het Kremlin is het onaangenaam dat Chakamada tijdens tv-debatten oude kwesties oprakelt: gisteravond kwam ORT, Rusland grootste tv-kanaal, pro-actief met een documentaire om te bewijzen dat de bomaanslagen van 1999 in opdracht van Al-Qaeda zijn gepleegd.