Liefdes weer ontvlechten

Vierduizend jaar geleden merkte een Chinese keizer dat de moerbeistruiken in zijn tuin kaal waren gevreten. De keizerin werd op onderzoek uitgestuurd en zag in de struiken de talloze insecten rondkruipen die ze als de daders kon aanwijzen. Ook vond ze er kleine witte bolletjes. Een van die bolletjes nam ze mee naar huis, waar ze het in een ketel kokend water liet vallen. Er maakte zich een flinterdunne draad van het bolletje los – bijna duizend meter lang. Van die draad weefde de keizerin een gewaad voor haar echtgenoot. Het was het eerste zijden kledingsstuk uit de geschiedenis.

Met die moerbeistruiken, rupsen, cocons en eindeloos lange zijden draden als uitgangspunt heeft de in het Engels schrijvende Pakistaanse auteur Uzma Aslam Khan haar roman Overtreding geschreven. Het is op het eerste gezicht een klassiek liefdesdrama – `ze hielden van elkaar maar konden elkaar niet krijgen omdat hun ouders dat niet wilden' –, dat zich voornamelijk afspeelt in het door etnisch geweld en militaire dictatuur geteisterde Pakistan uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw.

Als een rups die zijn cocon bouwt, zet Khan haar verhaal op. Ze maakt het haar lezers niet altijd even makkelijk, omdat ze ten behoeve van dat ene grote verhaal (het zijden gewaad van de keizer) zoveel andere verhalen (de losse zijdedraden) vertelt die ieder afzonderlijk de moeite waard zijn, al schort er nogal wat aan de uitwerking. Toch krijg je geleidelijk een steeds duidelijker inzicht in de onderling vervlochten levens van de arme vissersjongen Salamaat, het meisje Dia, dochter van een zijdeplanter die op een geheimzinnige wijze om het leven is gekomen, haar geliefde Daanish die in Amerika journalistiek heeft gestudeerd tijdens de Eerste Golfoorlog en een `modern' mens denkt te zijn geworden, en hun beide moeders, vrouwen uit verschillende kasten wier persoonlijke geschiedenissen bepalend blijken voor de toekomst van hun kinderen.

Een van die bijverhalen is dat van Daanish' gesprekken met zijn Amerikaanse docenten over de oorlogsverslaggeving in de Amerikaanse pers. Hiermee probeert Khan de Amerikaanse hegemonie en de verschillen tussen het rijke westen en het arme oosten ter discussie te stellen. Zodra Daanish weer op Pakistaanse bodem is geland lijkt het, al dan niet onder druk van zijn familieleden, gedaan met zijn moderne, westerse opvattingen. Daanish keert terug naar de traditionele wereld van zijn ouders en wordt voorgesteld aan een meisje dat volgens de moeders een uitstekende huwelijkskandidaat is. Hij wordt echter verliefd op Dia, de beste vriendin van het meisje. Ze ontmoeten elkaar in het geheim, totdat hun beide moeders erachter komen. Zo wordt een wereld neergezet die de hypocrisie van de traditie benadrukt.

Het personage bij wie dat laatste het duidelijkst wordt, is Dia's moeder Riffat, de weduwe van de vermoorde zijdeplanter. Zij is ook de interessantste figuur uit het boek, omdat zij al die traditionele verboden en geboden in zich verenigt, ze tegelijkertijd overtreedt en ze uiteindelijk weer huldigt. Zo is Riffat zelf na een hartstochtelijke affaire met een landgenoot uit een lagere kaste, in de jaren zestig in Londen, uitgehuwelijkt aan een man van wie ze niet houdt en probeert ze haar leven zin te geven door zich geheel op het succes van haar plantage te storten. Als ze in de loop van het boek ontdekt dat haar dochter een verhouding heeft met de zoon van die toenmalige minnaar is ze de wanhoop nabij en lijkt het grootste taboe overtreden.

Overtreding bevat prachtige beschrijvingen van de omgeving van Karachi en van Pakistaanse vissersdorpjes met stranden vol broedende zeeschildpadden. Ook geeft Khan, door een genadeloze rebellenbende op te voeren waar Salamaat deel van uitmaakt, een aangrijpend beeld van de sociale malaise in haar vaderland, waar etnische groepen elkaar uitmoorden om niets. Daarmee laat ze goed de achtergrond van de problemen zien waarmee Pakistan kampt.

Na de hausse aan Indiase schrijvers, die in postkoloniale romans hun land vol tegenstrijdigheden hebben geportretteerd, is Uzma Aslam Khan als Pakistaanse op een volwaardige manier in hun voetspoor getreden. Overtreding levert daar het overtuigende bewijs van.

Uzma Aslam Khan: Overtreding. Vertaald door Otto Biersma en Frank Lekens. Van Gennep, 462 blz. €22,50