Kiezen maakt ongelukkig

Romeo en Julia draaien overuren, want ze zijn hét ideale rolmodel om het multiculturele drama aan te kaarten.

Twee Marokkaanse mannenlippen en twee Nederlandse vrouwenlippen vinden elkaar tijdens diensttijd. Zo hongerig, gulzig en nat is de kus, dat ze ervan schrikken en prompt ophouden. Vijf lange seconden kijken de politieagent Samir (`Sam') en zijn Nederlandse collega Maja elkaar schuldbewust aan, om vervolgens hartstochtelijk, wanhopig zelfs, weer te gaan zoenen. Ze zitten fout, dat weten ze. Ze willen wel, de twee geliefden, maar praktische bezwaren staan hun multiculturele liefdesdroom in de weg. Ze zijn getrouwd, maar niet met elkaar.

Enkele dagen voor de overspelige kus had Sam zijn blonde collega al samen met haar man Chris uitgenodigd voor een kennismakingsdineetje. Dat diner loopt uit op een drama. Terwijl Sam en Maja terugdenken aan de kus en heimelijk verlangende blikken uitwisselen, giet Chris zich vol en loert verlekkerd naar Sams Marokkaanse echtgenote Naima. ,,Als jullie aan onze vrouwen mogen zitten, dan mag ik toch ook de jouwe wel even proberen?'' Iets later zien we Naima met haar koffertje in de gang staan. ,,Je moet niet denken dat een Marokkaanse vrouw nooit haar man zal verlaten.''

De mislukte multiculturele partnerruil is misschien wel de mooiste scène uit de film Shouf Shouf Habibi! van regisseur Albert ter Heerdt.

Shouf Shouf Habibi! gaat over de botsing tussen twee culturen en het kiezen daartussen in de gedaante van een onmogelijke liefde. Sam heeft enerzijds `voldaan' aan zijn culturele achtergrond door een Marokkaanse te huwen; anderzijds probeert hij zich als politieagent als een echte Hollander te gedragen en valt hij voor zijn collega. Ook Sams broer, de twintigjarige Abdullah (`Ap') worstelt met de keuze tussen Marokko en Nederland in de gedaante van twee type vrouwen: moet hij een traditionele Marokkaan worden en een vrouw uit Marokko trouwen, en zijn Hollandse vrouwenfantasieën uit zijn hoofd zetten? Bestaat dat? Katja lijkt wel een beetje Marokkaans, toch, als je het niet zou weten?''

Intussen zien we hoe Sams jongere zus, de in Nederland geboren Marokkaanse Leila, verliefd is op de blonde Nederlandse kakker Daan. Omdat haar ouders haar willen uithuwelijken, loopt ze weg van huis. Ze zet haar raam open en springt, om vervolgens bij Daan onderdak te zoeken, die aanvankelijk zijn geluk niet op kan. Maar wie denkt dat liefde een universele taal is, heeft het mis. Steeds als hij haar wil kussen, wendt ze haar gezicht af. ,,Wij hebben geen seks. Heerlijk!'', vertelt Daan met een treurig gezicht aan zijn Nederlandse vriendinnen. Met Leila's symbolische sprong van het balkon naar haar geliefde zijn de culturele misverstanden niet vanzelf opgelost.

Hockeymeisje

Shakespeares Romeo en Julia draaien overuren, want ze zijn hét ideale rolmodel om het multiculturele drama aan te kaarten. Het afgelopen jaar waren onder meer de televisieserie Najib en Julia van Theo van Gogh te zien, over de liefde tussen een Marokkaanse pizzakoerier en een Haags hockeymeisje, de musical Romeo 'n Juliette: A Caribbean Experienz, over de liefde van de creools-Surinaamse, arme Romeo Coropina uit Amsterdam Zuid-Oost voor de keurige Antilliaanse Juliette Madaro uit Amstelveen, de jeugdopera Romeo en Farida over het Turkse slagersmeisje-met-hoofddoek Farida die valt voor de charmes van een Hollandse slagersjongen en de familiefilm Polleke over de ontluikende liefde tussen de Marokkaanse Mimoen en de Hollandse Polleke. Op de schouders van de multiculturele Romeo en Julia's rust een zware last; zij vertegenwoordigen de toekomstige generatie en moeten in die hoedanigheid de grenzen tussen Nederland en Marokko/Turkije, rijk en arm, west en oost, christen en moslim overbruggen.

Wie de hedendaagse multiculti-balkonscènes op een rij zet, krijgt in één klap inzicht in de maatschappelijke emancipatie, technologische innovaties en de culturele ontwikkelingen op televisie en muzikaal gebied van de laatste jaren. In Najib en Julia is het plechtige `Op liefdes lichte vleugels zweefde ik over / die muur. Geen steenbarrière houdt liefde tegen' uit het origineel van Shakespeare bijvoorbeeld vervangen door een sms-je van Najib, die met zijn brommertje op straat smachtend omhoogkijkt naar het raam van Julia, die met haar mobiele telefoon in bed ligt te wachten op het bericht: ,,Julia, kmisje :-x.'' Romeo wijdt een opmerkelijke BZN-achtige aria aan Farida: `Liever wil ik met je op een trampoline springen/ Liever zou ik net als Ricky Martin voor je zingen/ Ik wil je als pronkstuk in mijn kast/ Ik wil je met plakband aan me vast', terwijl Romeo in `Romeo's Rap' rapt: `Yo! Ik sta op springen. Zo heet, maar toch in de polder'.

Voorop in de emancipatoire balkonscènes lopen de kinderfilms. In Polleke is het het meisje dat keer op keer initatief neemt; zij gluurt als een kleine voyeur met haar verrekijkertje over het balkon naar de overkant waar Mimoen woont, en ontvangt uiteindelijk Mimoens liefdesbetuiging via de intercom. In de Deense jeugdfilm Wallah Be (Kald mig bare Aksel) zien we de prille lesbisch-erotische Julia en Julia-variant in kinderschoentjes. De Marokkaanse Fatima, die huisarrest heeft, zien we – gesluierd omdat ze achter de vitrage staat – stiekem een liefdeslied playbacken naar de Deense Annika, van balkon naar balkon.

Het klinkt mooi allemaal, maar wie een film maakt over de multiculturele samenleving, moet zorgvuldig balanceren. Portretteer je de gekleurde medelanders, Marokkanen bijvoorbeeld, als zeer aardige, onschuldige en/of succesvolle mensen, dan loop je het risico dat je het verwijt krijgt van `vormingstoneel' (ex tv-criticus Maarten Huygen over Dunya en Desie in deze krant) of `politieke correctheid' (Henk van Gelder, ook in deze krant). Maar schilder je de allochtoon als crimineel (m) of als slaafs (v), dan draag je prompt bij aan de negatieve en stereotiepe beeldvorming van allochtonen.

Bad guy

Hoe nu te laveren tussen de positieve `integratietelevisie' en het negatieve risico van een `Fortuyn-achtig pamflet' (de Volkskrant)? Humor wordt met name ingezet: stereotypen worden opgeblazen (de vier Marokkaanse jongens uit Shouf Shouf Habibi! stelen voortdurend, terwijl de Hollanders enorme hoeveelheden alcohol consumeren) of omgekeerd (voor iedere Marokkaanse bad guy een Nederlander met dezelfde, zo mogelijk nog grotere problemen, zoals het drugsgebruik van de vader van Polleke en de cokesnuivende Floris en zijn frauderende drugsdealende vader uit het politiecorps uit Najib en Julia).

In het verhaal van Romeo en Julia is de verdeling van positieve onschuld en negatieve bevestiging van stereotypen met het verhaal gegeven: Romeo en Julia zijn de positieve onschuldigen en bij monde van de dwarsliggende families worden alle vooroordelen over en weer gespuid: ,,Ze zeggen dat ik een mietje word. Dat ik moet afwassen met een schortje voor'', vreest Mimoen. Julia uit Najib en Julia heeft volgens haar vriend Floris een date met `de familie Osama'. Romeo's vader uit Romeo en Farida vreest dat zijn zoon omgaat met een vrouw die komt uit een land `waar iedereen je geld aftroggelt/ waar de taal klinkt of je rochelt', terwijl Fatima's vader zijn land juist aanprijst omdat ,,mannen nog mannen zijn en vrouwen vrouwen''.

Shakespeares Romeo en Julia betalen een hoge prijs voor hun onschuld door te sterven. Maar, en dat is opmerkelijk, in het merendeel van de multiculturele adaptaties sterven Romeo en Julia niet. De keuze voor komedie voorspelt het gelukkige einde, een lach en een positieve boodschap. Als mensen hun vooroordelen maar opzijzetten, komt het ten slotte goed met de liefde. En zo bevinden we ons op een flitsend slotfeestje in Romeo 'n Juliette. A Carribean Experienz, liggen Polleke en Mimoen met hun hoofd letterlijk in de wolken op het dak van een huis, en zingen Fatima en Annika samen hun liefdeslied in het openbaar op een feestelijk songfestival.

Een uitzondering vormt de jeugdopera Romeo en Farida, waar echter dankzij het geestige libretto toch de komische toon overheerst en de vaders uiteindelijk de strijdbijl begraven, en de alom geprezen serie Najib en Julia, waarin de geliefden geheel volgens recept zelfmoord plegen en de families elkaar niet naderen. Deze laatste serie richtte zich vooral op de problemen en kreeg dan ook prompt het compliment van Nederlandse tv-critici eindelijk eens een `realistische' kijk op de zaken te geven, maar vanuit allochtone hoek kwam het verwijt dat het beeld werd bevestigd dat een gemengde relatie gedoemd is te mislukken: ,,Na de eerste interraciale kus in Star Trek in 1968 is het niet meer goed gekomen'', concludeerde een onderzoekster van het E-QUALITY, centrum voor studies naar gender en etniciteit, mismoedig.

Reclamespotje

Shouf Shouf Habibi!, dat zichzelf aanprijst als een `oer-Hollandse komedie over het leven in een moderne, grote stad in Nederland' is te midden van alle voorgangers een wonderlijke film omdat hij in het beeldvormingsdilemma geen keuzes maakt, of beter: ervoor kiest om niet te kiezen. Een snufje Najib en Julia wanneer Leila wordt geslagen door haar broer die de eer van zijn familie hoog wil houden, en een snufje Dunya en Desie met de vriendschap tussen Carlie en Leila. Steeds wisselt de film van register: het ene moment bevind je je in een `realistisch' drama, het volgende moment in een vrolijke parodie op een NS-reclamespotje. Shouf Shouf Habibi! wil een `confronterende' film zijn, maar ook `vermakelijk', een soort Volle Maan voor allochtonen, getuige de optredens van de populaire televisiepresentatrice Bridget Maasland en de soapacteur Winston Gerschtanowitz. Ook is er niet voor één locatie gekozen; afwisselend speelt de film zich af in Amsterdam en een klein berberdorpje in Marokko, waar niet de Hollandse wekker, maar de stand van de maan de tijd aangeeft en `volle maan' het dramatische hoogtepunt van de film vormt.

Voor wie alle recente Nederlandse multiculti-series heeft gezien, zal hebben opgemerkt hoe ijverig alle rollen verschoven en omgedraaid zijn: was acteur Najib Amhali in Najib en Julia een crimineel in de gevangenis, hier speelt hij de politieagent; Tara Elders, Julia in Najib en Julia, heet hier ook Julia, maar is de botte vriendin die de Marokkaanse vriendin van Daan met argwaan bekijkt; die naam `Daan' verwijst weer naar soapacteur Daan Schuurmans die de vader van Polleke vertolkte in Polleke.

Hoewel de laatste scène een grappige is, hebben we geen flauwe notie hoe het afloopt met Sam en Maja, noch met Ap en de liefde, noch met Leila en Daan. Is Leila's symbolische sprong van het balkon nu een sprong naar de vrijheid of een zelfmoordsprong naar de afgrond? Ap laat een bruid uit Marokko komen, maar hij kiest het hazenpad en laat zijn wachtende Marokkaanse bruid zitten. `Halve kaaskoppen', zo noemen ze zich, en als de film iets wil laten zien, dan is het wel dat kiezen, al dan niet gedwongen, ongelukkig maakt. Shouf Shouf Habibi! wil àlles zijn: tragisch en komisch, realistisch en idealistisch, serieuze speelfilm en lichtvoetige soap.

Rest de vraag: waarop berust de onweerstaanbare aantrekkingskracht tussen Najib en Julia, Romeo en Faruka, Romeo en Juliette, Polleke en Mimoen, Sam en Maja, Daan en Leila? De in Amsterdam woonachtige Marokkaanse schrijver Fouad Laroui geeft in zijn satirische variant van Shakespeare, Judith en Jamal (1998), over een liefdesrelatie tussen de joodse Judith en de Marokkaanse Jamal, een aantal serieuze en minder serieuze verklaringen voor de aantrekkingskracht tussen twee geliefden uit anderen culturen. Aan het woord is een verwarde verteller, de neef van Jamal, die zich afvraagt hoe hij Shakespeares drama nu het beste kan herschrijven met het oog op de vraag waarom twee mensen uit verschillende culturen zich tot elkaar voelen aangetrokken.

,,Is het wellicht de angst voor vrijheid, heb je liever een slavenbestaan?'', zo oppert de verteller weinig romantisch. Is de liefde van een westerse vrouw voor bijvoorbeeld een Arabische man, `een broodnodige structuur', een soort economische handeling, waarbij haar dienstbaarheid nog gewaardeerd wordt? Hij verwerpt deze optie en overpeinst de mogelijkheid dat je verliefd wordt op hem of haar ,,die, zo op het eerste gezicht, iemand uit één stuk is, fysiek en emotioneel helemaal intact''. Zou dit kunnen verklaren waarom de niet-westerse man verliefd wordt op iemand die minder `geknakt' is dan hij, iemand die niet verscheurd is tussen twee culturen? Verstrikt als de verteller raakt in stereotypen overweegt hij tot slot een simpeler reden: ,,Een grote passie ontstaat waar een verbod wordt overtreden.'' Liefde bestaat bij gratie van de verrassing, het onverwachte. Dat onverwachte duikt plotseling op in Judith en Jamal als Judith en Jamal nepnamen blijken te zijn, omwille van de `dichterlijke vrijheid' van de auteur die `Abderrahman en Celine' niet zo spannend vond klinken. De liefdesgeschiedenis van Romeo en Julia dient niet louter om problemen van de multiculturele samenleving aan de orde te stellen, het is eerder andersom: dankzij de multiculturele samenleving bloeit de verbeelding van de gepassioneerde liefde als nooit tevoren.

`Shouf Shouf Habibi!' vanaf 29.1 in de bioscoop. `Najib en Julia', vanaf 18.2 herhaald bij de AVRO. `Romeo en Farida' van Xynix Opera, herneming vanaf september 2004.