Het onmogelijke dat blijft bestaan

Blij was Imre Kertész wel toen hij ruim een jaar geleden de Nobelprijs voor literatuur in ontvangst mocht nemen, maar alle publiciteit eromheen, de reizen, de interviews, hielden de schrijver alleen maar van zijn werk. Hij was in die periode bezig de laatste hand te leggen aan Liquidatie, waarmee hij zijn reeks Auschwitz-romans zou afsluiten.

Liquidatie is duidelijk meer dan het toevoegen van nog een `verhaal' aan de trilogie Onbepaald door het lot, Het fiasco en Kaddisj voor een niet geboren kind. Het brengt een nieuwe structuur aan in zijn roman-oeuvre, dat hiermee definitief de vorm krijgt van een repetitio ad infinitum van het absurde, het onmogelijke, dat desondanks bestaat – zoals Maurits Escher op zijn tekeningen het bestaan van het onmogelijke met de meetkundige logica van het perspectief zo overtuigend bewijst.

Liquidatie speelt dit Escher-spel binnen zijn eigen structuur, maar het is ook van toepassing op het hele oeuvre. We lezen over de zoektocht van Keseru, redacteur bij een literaire uitgeverij, naar het manuscript van een roman van zijn vriend B. die hij als een genie beschouwt. Ooit is Keseru door B. gered – hij heeft hem van zelfmoord weerhouden – en sindsdien spiegelt hij zich aan de auteur en bemint hij diens vrouw. Keseru is grotendeels de verteller van het verhaal. Toch ligt het voor de hand om B. als hoofdpersoon te beschouwen, want hij is degene die alle personages aan elkaar bindt – hij is alleen wel dood. B. heeft uiteindelijk zelf suïcide gepleegd.

B. is geen initiaal. Het is de letter die, gevolgd door een reeks cijfers, in zijn dijbeen is getatoeëerd en die als schrijversnaam het wezen van deze bijzondere man bondig weergeeft. Hij is namelijk in Auschwitz geboren – het kan niet, maar het is een feit.

Afscheidsbrief

Liquidatie speelt zich af op verschillende niveau`s. Keseru herleest in 1999 een toneelstuk, geschreven door B., waarin hij beschrijft hoe zijn vrienden op zijn dood reageren. Uit Keseru's terugblik op het jaar 1990 blijkt dat de voorspelling is uitgekomen: iedereen in het stuk gedroeg zich precies zoals B. het voor zijn zelfmoord had bedacht. Sára, B.'s minnares, ontdekte het lichaam en vond een nietszeggende afscheidsbrief. Ze belde Keseru en stelde hem daardoor in staat voor de komst van de politie B.'s manuscripten in veiligheid te stellen. Keseru nam alles mee, maar naar zijn gevoel ontbrak er iets. Hij ging op zoek naar de roman die de voltooiing van het oeuvre van B. moest zijn en waarvan hij het bestaan afleidde van de rest van zijn schrijverschap, zoals astronomen het bestaan van zwarte gaten afleiden aan de beweging van omringende sterren.

Het toneelstuk waarin dit allemaal wordt voorspeld, zat wel bij de nalatenschap. De wijze waarop B. zich van het leven heeft beroofd, leidt Keseru naar B.'s ex-vrouw Judit. Als arts kon ze B. voorzien van morfine en injectienaalden. Keseru vermoedt dat Judit de bewuste roman in haar bezit heeft. Judit blijkt B. inderdaad naalden en morfine te hebben gegeven, regelmatig zelfs, omdat B. verslaafd was. B. heeft zijn dodelijke dosis bij elkaar gespaard. Judit heeft ook een pakket manuscripten en een afscheidsbrief van B. gekregen, waarin hij haar opdraagt zijn roman te vernietigen. Door de inhoud van het pakket te verbranden bezweert zij de geest van Auschwitz.

Liquidatie heeft een ingewikkelde structuur – Keseru is een toneelstuk aan het lezen, hij is aan het vertellen, hij leest dat hij iets vertelt, hij citeert dialogen, enzovoort. Dit spel wordt tot het uiterste doorgevoerd: op pagina 26 wordt een aanhalingsteken geopend dat pas op bladzijde 144 wordt gesloten. Laten we niet vergeten dat Keseru redacteur van beroep is, en dat redacteuren de invloed van leestekens op de betekenis van een tekst tot in de puntjes kennen. Hebben we misschien toch de gezochte roman in handen? De aanhalingstekens impliceren dat alle verhalen in het verhaal wellicht door B. zijn geschreven.

Snijdende spot

Ondanks die ingewikkelde structuur is Liquidatie Kertész' meest toegankelijke roman. Het leest als een detectiveverhaal, vol raadsels en spanning, gevat in sprankelende dialogen, met veel fijnzinnige ironie, snijdende spot en vette galgenhumor. Het is hier en daar sentimenteel en die slotscène is ronduit melodramatisch – maar dat doet nauwelijks afbreuk aan het verhaal.

Kertész' romans verwijzen met haast elke zin naar elkaar: Het fiasco evenals Kaddisj voor een niet geboren kind verwijzen naar Onbepaald door het lot, waarin de deportatie van het jongetje Gyuri Köves naar Auschwitz centraal staat. De hoofdpersoon van Het fiasco is dezelfde Köves, een in de strijd tegen de communistische censuur verbitterde schrijver van één enkele, maar wel noodzakelijke roman over zijn concentratiekampervaringen als jongen. Kaddisj is een lange monoloog van ene B., zijn resolute `nee' op de onschuldige vraag of hij kinderen heeft. Talloze verwijzingen naar Onbepaald door het lot maken het aannemelijk dat B. eigenlijk dezelfde persoon is als Köves. In Liquidatie is B. echter pas in december 1944 geboren. Toch is Kaddisj al het relaas van B.'s huwelijk met Judit – bepaalde scènes worden bijna letterlijk herhaald in Liquidatie. Het reproduceren van het leven, dat voor B. in Kaddisj onaanvaardbaar was door zijn absurditeit, is voor Judit in Liquidatie juist het enige antwoord op het verleden; ze wil leven, en het leven doorgeven. Ze is hertrouwd en heeft twee kinderen. Met zijn zelfmoord en tegelijk de opdracht om zijn roman na lezen te vernietigen, steunt B. Judit uiteindelijk in haar keus.

Liquidatie is een sleutelwoord. Het betekent in de eerste plaats zowel de opheffing van de literaire activiteiten van de uitgeverij waar Keseru werkt, als de ineenstorting van het communisme. Het eerste is een direct gevolg van het tweede: de uitgeverij lijdt verlies en kan zich niet handhaven op de vrije markt. Maar `liquidatie' is ook het uitwissen van de herinneringen, de `opheffing van Auschwitz' – een onmogelijk verlangen. De zelfmoord van B. is niet minder onwaarschijnlijk dan zijn geboorte in het concentratiekamp: hij dient zichzelf een dodelijke dosis morfine in de spieren toe om daarna nog precies lang genoeg lucide blijven om een coherente afscheidsbrief op te stellen. Dat is medisch gezien vrijwel onmogelijk. Ik beschouw B. en zijn zelfmoord als een allegorie – B. kan immers helemaal niet bestaan – die zichzelf opheft om de ultieme vrijheid te scheppen.

De Hongaarse uitgever heeft Liquidatie als blijk van waardering in Caslon letters gezet: het lettertype dat Benjamin Franklin bij de eerste druk van de Onafhankelijkheidsverklaring gebruikte. Imre Kertész heeft zijn oeuvre voltooid.

Imre Kertész: Liquidatie. Uit het Hongaars vertaald door Mari Alföldy. De Bezige Bij, 152 blz. €17,50