Disney doet modeldorp Celebration van de hand

Disney heeft niet alleen pretparken gebouwd en films gemaakt, maar ook een echt dorp laten bouwen: Celebration. Nu trekt het bedrijf zich terug. Mousetown moet op eigen benen staan.

De droom dateert van dertig jaar terug. Al in de jaren vijftig koesterde Walt Disney het plan om het dorp van de toekomst bouwen. Hij heeft het zelf niet meer mogen meemaken, maar in 1996 ging zijn levensechte Tomorrowland open: een dorp met de eeuwig-blije naam Celebration. Nu trekt het bedrijf zich terug. De golfbaan is in september al verkocht en onlangs werd bekend dat Celebration Company, dochterbedrijf van de Walt Disney Company, het stadscentrum wil verkopen.

In een moerassig gebied niet ver van de Disney-themaparken in Florida werd voor zo'n 2,5 miljard dollar het dorp gebouwd dat zowel smalend als liefkozend Mousetown wordt genoemd. Er wonen er zo'n achtduizend mensen in huizen die rond de 300.000 dollar beginnen, maar ook in huurappartementen. In weerwil van Disneys idee van destijds – hij voorzag een monorail, verzonken snelwegen, en woningen in wolkenkrabbers onder een enorme stolp – ziet Celebration er bepaald niet futuristisch uit. Het is meer de Main Street uit de themaparken, maar nu eens op ware grootte. Tegenwoordig wordt juist een knus verleden aangeroepen als panacee voor de kwalen van de moderne tijd. De toekomst lijkt meer op het – geïdealiseerde – verleden dan in het verleden ooit het geval was. De zoetsappigheid en de weemoed druipen dan ook van de verkoopbrochures af: `Once there was a place where neighbors greeted neighbors in the quiet of summer twilight. There is a place that takes you back to that time of innocence.'

Nu zijn sommige inwoners blij dat Disney zijn handen ervan af trekt. Ze hopen dat ze eindelijk ervoor kunnen zorgen dat er andere winkels komen, een ijzerwarenwinkel bijvoorbeeld, of een boekhandel. De krant Orlando Sentinel citeert een bewoner die er niet over uit kon dat je jarenlang in het dorp een glazen vis van 5.000 dollar kon kopen. ,,Why would you need a $5,000 glass fish?'' Anderen hopen dat er verkiezingen kunnen worden gehouden, en dat Celebration een bestuur krijgt met een heuse burgemeester en een gemeenteraad.

Onder het beheer van de Celebration Company zijn de huisregels streng, zeker naar Nederlandse begrippen, maar voor Amerika zijn ze niet echt uitzonderlijk. Wie er een huis wil laten bouwen, kan kiezen uit een vastgesteld palet aan zes stijlen, allemaal even retro. Je mag je huis maar in een beperkt aantal kleuren schilderen, en je mag alleen bepaalde soorten planten in de tuin zetten. Geen was buiten hangen, geen antenne op het dak, geen posters voor een politieke partij voor je raam, geen caravan op de oprit laten staan. Zelfs voor binnen zijn er regels: de gordijnen moeten wit zijn en er mogen niet meer dan twee mensen in een slaapkamer slapen. Op straat is het brandschoon, want elke ochtend komt de veeg- en blaasploeg langs – onder andere om de `vallende bladeren' en de `sneeuw' op te vegen die in het najaar en winter uit de straatverlichting worden gespuwd. Celebration heeft veel weg van Seaside, in het oosten van Florida. Daar is de film The Truman Show opgenomen, waarin de dorpsidylle die zich ontpopt tot een pastelkleurige gevangenis.

Zowel Celebration als Seaside zijn gebouwd volgens de principes van het New Urbanism, dat terug wil naar een stedenbouw van de menselijke maat. Bijzonder is de menging van huur- en koophuizen, een zeldzaamheid op de gesegregeerde Amerikaanse woningmarkt. Het dorp is ook géén gated community, ook een zeldzaamheid nu, zeker gezien het feit dat er huizen staan van tegen de miljoen dollar, en de school is openbaar. Dit alles was alleen mogelijk doordat de naam Disney veel vertrouwen wekt. Voor veel Amerikanen is die naam, zeg maar dat merk, tevens een kwaliteitsgarantie. Zodra de gepensioneerde muziekleraar uit New York Dan Rudgers hoorde dat het bedrijf een woonplaats aan het bouwen was, wilde hij erheen verhuizen, vertelde hij aan deze krant: ,,Ik heb een grenzeloos vertrouwen in Disney''.

Hier wordt ook een poging ondernomen de hegemonie van de auto te doorbreken: er is een beloopbaar centrum (nu dus in de verkoop), er lopen kerkenpadachtige paadjes achter de huizen en er zijn heuse stoepen, die uit de meeste nieuwe woonwijken verdwenen zijn omdat er toch niemand over straat loopt. In een poging buren weer met elkaar te laten praten zijn de garages verbannen naar de achterkant van de huizen, en zitten aan de straatkant veranda's. Ondanks het retro uiterlijk is Celebration wel degelijk op de huidige tijd geëquipeerd: al bij de bouw werd door het hele dorp een glasvezelnetwerk aangelegd en hebben alle bewoners toegang tot het plaatselijke intranet. Ouders kunnen via dat net een briefje aan de school sturen, of een afspraak maken met het gezondheidscentrum.

Werkt alles zoals het is bedacht? Natuurlijk niet. Doet iedereen alles nu te voet? Nee, ze blijven de onbenulligste afstanden in hun auto afleggen. Zit iedereen elke avond op de veranda? Nee, want het klimaat is dampig en binnen kirt de airco. Ziet het er nep uit? Ja. Celebration is dus zeker een exercitie in wishful thinking, maar het is ook een betekenisvolle poging om diversiteit in woonmilieus te scheppen, en om een alternatief te bieden voor de grote stad enerzijds en de karakterloze suburb anderzijds.

De stichting en vervolgens de verkoop van Celebration, waar een corporation de plaats heeft ingenomen van een gekozen bestuur, roepen wezenlijk vragen op over de verhouding tussen het publieke en het private, tussen samenleving en bedrijfsleven. In feite is Celebration een corporate staat in een staat. In een interview in deze krant naar aanleiding van zijn boek The Age of Access, noemt publicist Jeremy Rifkin Disney het beste voorbeeld van de nieuwe netwerkeconomie, waarin de consument geen dingen, maar toegang tot ervaringen koopt. ,,Consumenten vragen niet meer: wat wil ik nog hebben? maar: wat wil ik nog meemaken? In Celebration heb je fulltime toegang tot de Disney-ervaring. Als je daar woont, speelt je hele bestaan zich af in de commerciële arena.''

Disney is behendig in het gat gestapt dat het openbaar bestuur heeft laten vallen bij het financieren en sturen van de woningbouw – een weg die Nederland steeds meer inslaat. Is Amerika voor de redding van de laatste restjes community overgeleverd aan een mondiale pretgigant? In hoeverre kun je spreken van `gemeenschap' als het laatste woord aan de aandeelhouders is? Maar het moet gezegd dat Disney met een verdienstelijker maatschappelijke agenda aan de slag is gegaan dan de doorsnee projectontwikkelaar. Nu is in Celebration het woord weer aan de hoogste bieder.