Vrouwen gevangen in keurslijf jaren vijftig

Amerika's afschuw van en adoratie voor de Oostkust blijft een dankbaar filmthema. De bakstenen van het Wellesley College en de herfstbladeren van de oude bomen kleuren even goed bij Mona Lisa Smile als eerder bij Quiz Show (1994) of Far from Heaven (2003). In die statige, getemde natuurpracht leeft Amerika's intellectuele aristocratie en het is elke keer weer schrikken hoe geborneerd die is als het erop aan komt. Tenminste, zo spiegelen de meeste films het ons voor.

Mona Lisa Smile is in dit opzicht geen uitzondering en biedt dus ook weinig verrassingen – behalve de aftiteling, maar daarover straks meer. In vergelijking tot de genoemde films is Mona Lisa Smile niet meer dan middelmatig en vooral bedoeld om Julia Roberts te laten excelleren in een ernstige en wijze rol. Regisseur Mike Newell (Four Weddings and a Funeral, Donnie Brasco) heeft zich duidelijk moeten onderwerpen aan zijn ster, want het is opmerkelijk hoe weinig haar dr. Katherine Watson (Mona Lisa Smile) verschilt van bijvoorbeeld haar Anna Scott (Notting Hill). Dezelfde bescheiden lach, dezelfde vochtige fonkeling in haar ogen als ze woedend is.

En ze zou toch een heel ander persoon moeten verbeelden. Katherine Watson is een jonge kunsthistorica die beweging probeert te krijgen in de muurvaste rolpatronen van de jaren vijftig. Ze kiest daarvoor Wellesley College, een uitermate elitaire school voor jongvolwassen vrouwen. En omdat die vrouwen zo elitair, zelfbewust en intelligent zijn, veronderstelt dr. Watson dat zij ook even zelfstandig willen zijn als zijzelf is. Niet getrouwd, niet gebonden, vrij van geest.

En waar kon je in die jaren de geestelijke vrijheid beter aan toetsen dan aan de beeldende kunst? (Dat hadden de makers van Far from Heaven trouwens ook al begrepen.) Eén wilde Jackson Pollock, één macabere Soutine is genoeg om dr. Watsons studenten van hun stuk te krijgen en haar collega's hevig te verontrusten.

De studentes worden goed gespeeld, door onder meer Kirsten Dunst, Julia Stiles en Maggie Gyllenhaal, maar hun speelruimte is krap begrensd door de taken die hun karakter moet uitvoeren. Het hooghartige kreng moet ieder enthousiasme voor iets nieuws smoren, de wildebras moet zich juist aan al het nieuwe overgeven, de intellectueel is er om haar potentiële carrière te vergooien voor die van haar verloofde, de twijfelende dikkerd is er voor het tjeempie.

Zo vecht dr. Watson voor de bevrijding van haar studentes en ze merkt al gauw dat die meisjes zelf misschien nog wel pittiger tegenstanders in die strijd zijn dan de volwassen docenten en ouders met hun tradities. Zij kan hun nog zo duidelijk – op dia's! – laten zien hoezeer vrouwen vastgeketend zijn aan de conventies, de meisjes, de briljantste voorop, kiezen vrijwillig voor deze conventies. Ze willen trouwen en niet verder leren.

En dan snapt dr. Watson pas goed de bedoeling van de lessen `houding', tafelschikking' en `elocutie' die door haar collega's worden gegeven. Wellesley is niet de broedplaats van Amerika's vrouwelijke intelligentsia, het is, zoals zij het tegenover de stalen directrice formuleert, ,,een finishing school vermomd als college''. In dit verband is het gerucht saillant dat het verhaal van Mona Lisa Smile zou zijn gebaseerd op de opleiding/opvoeding van ex-presidentsvrouwe Hillary Rodham Clinton.

Het blijft lang spannend, Watsons pupillen laten zich niet zo meeslepen als de studenten in Dead Poets Society dat deden. Het scenario van Mona Lisa Smile voorziet in tegenslag op tegenslag, maar aangezien het een stervehikel is, wordt de schijnbaar zekere nederlaag op het laatst toch omgebogen in een stralende overwinning. Dat is een voorspelbaar einde van een genuanceerde, maar tamme en visueel ongedenkwaardige film.

Tot zover het voorspelbare. Dan komen de letters `The End' in beeld en staat iedereen in de zaal al op. Maar ineens zien we een zwartwit-filmpje van de tv op het grote doek. Een vrouw wordt gevraagd: `En, Lee, wat doe je na de oorlog? `Wel, dit baantje ís van een soldaat, dus dat geef ik hem dan weer terug.' En vervolgens wordt de hele verdere titelrol geprojecteerd over reclamefoto's en filmpjes van het keurslijf van vrouwen in de vroege jaren vijftig. Schoonmaakwedstrijden, reclames voor huishoudelijke apparatuur, drie vrouwenhoofden die uit een hoedendoos tevoorschijn wippen. O ja, het is mooi, maar ook wat pijnlijk: de titelrol is scherper dan alle colleges en preken van dr. Katherine Watson in die hele Mona Lisa Smile.

Mona Lisa Smile. Regie: Mike Newell. Met Julia Roberts, Kirsten Dunst, Julia Stiles, Maggie Gyllenhaal, Dominic West, Juliet Stevenson. In: 59 bioscopen