`Theatermaken zonder mening gaat niet'

Een gezin zet de deur open voor ,,een buitenlander, een proleet en een invalide'' – met rampzalig gevolg. Het familiedrama `Morgen gaat het beter' is een politieke parabel, zegt regisseur Arie de Mol van toneelgroep Els inc.

Moorden zijn stimulerend voor het Nederlandse toneel. De moord op Pim Fortuyn zette theatermakers aan tot nieuwe stukken met als hoofdpersoon het geschokte en verwarde Nederland. Gerardjan Rijnders kwam met Tim van Athene, Olivier Provily met Nederlandje en vandaag gaat een politieke parabel van de groep Els inc. in première, getiteld Morgen gaat het beter, naar een vooroorlogs Nederlands liedje.

Tijdens een repetitie in de schouwburg van Amstelveen laat regisseur en tekstschrijver Arie de Mol (42) de acteurs simultaan spelen in een even reusachtig als rommelig decor. Links zit een jaren-vijftig-gezinnetje aan tafel te bidden. Rechts rukt een familie uit de hippiesferen op, met alles-moet-kunnen-ouders en losgeslagen koters. Even later is die familie een kwart eeuw ouder, maar de hooggstemde idealen van de nu grijze vader zijn nog niet vervlogen. Met grenzeloze goedheid haalt hij buitenstaanders in huis – tot ergernis van zijn kinderen, die hun vader haten.

Het is eenvoudig om in het vreselijk uit de hand lopende familiedrama de door Fortuyn aangekaarte chaos te herkennen, maar Els inc. wil niet zomaar de paarse puinhopen tonen. Deze eerste grote-zaal-productie van het Schiedamse gezelschap mag zeker niet `De puinhopen van Pa' gaan heten. Want, zegt De Mol na het repeteren: ,,De schuld ligt bij iedereen.'' Aan de slechte verstaander legt hij de symboolfuncties van de losjes op Camus' Bezetenen gebaseerde figuren nog eens fijntjes uit: ,,De vader is voor mij een soort van Wim Kok. Zijn vrouw staat voor de VVD, die samen met de PvdA regeerde totdat het niet meer ging – vandaar de echtscheiding bij ons op de bühne. En de kinderen van Kok, die doen niet wat hij graag wil, die ontpoppen zich tot andere mensen dan hij had gehoopt.''

De gasten die de vader zo voortvarend in huis haalt zou je kunnen zien als de drie pijlers van de PvdA. ,,Een buitenlander, een proleet en een invalide. Het was een mooi ideaal van de PvdA om hen te laten meegenieten van de welvaart, maar er ging iets fout.'' Wat? ,,Nou, de vader, die heeft zijn ogen dichtgedaan en niet geluisterd naar beginnende klachten. Hij heeft tolerantie afgedwongen, en dat is dom, want als puntje bij paaltje komt is de mens niet tolerant. In slechte tijden komt zijn instinct tot zelfbehoud naarboven, zijn onverzadigbare streven naar persoonlijk geluk ten koste van de ander. Als je dat onderdrukt gaat het even goed – totdat de bom barst.''

De trieste conclusie, hier en in haast alle voorstellingen van Els inc. – van de ruige collage Remember me tot en met de liefdevol geënsceneerde Heijermans-klassieker Ora et Labora – is dat mensen niet kunnen samenleven. ,,Terwijl ze het toch zouden moeten, om de simpele reden dat niemand alleen op de wereld is. Ieder individu zou zichzèlf beschaving moeten opleggen. Ik bedoel: luisteren naar elkaar, rekening houden met de ander, je driften beheersen. Maar dat is blijkbaar moeilijk of oninteressant – voor de rücksichtslos zijn gebedsruimte uitbreidende moslim in Morgen gaat het beter net zo goed als voor de Brabantse zuiplap die de koelkast plundert zonder hem bij te vullen. Zodra de óverheid zulke mensen beschaving oplegt worden zij alleen maar agressiever. Maar wat moet je dan? Het recht van de sterkste laten gelden, met moord en doodslag als mogelijke conseqenties? Dan wil je toch iets beters.''

Waarna je in de valkuil trapt van de utopie. Zie Els' voorstelling Utopia, een docudrama over de negentiende-eeuwse zeeman Pieter Groen uit Katwijk. ,,Het schip waar hij op voer leed schipbreuk en samen met drie, vier anderen spoelde Groen aan op Tristan da Cunha, een toen nog onbewoond eilandje in de Atlantische Oceaan. Ze bouwden er een hutje, ze verkochten water aan langsvarende schepen en van een schip vol slavinnen kochten ze drie vrouwen. Ze leefden naar de regels van de simpele ziel Pieter Groen. Iedereen evenveel werken en gedeelde inkomsten: heel idealistisch en totaal anders dan thuis. Maar de jongeren hielden het er niet uit, ze vonden het er saai en vertrokken.''

Ook Arie de Mol komt uit Katwijk: ,,Dus voor en na elke maaltijd bidden en op zondag twee keer naar de kerk. Ik heb veel aan de bijbel gehad. Het gevoel voor parabels en metaforen, voor verhalen die iets anders zeggen dan ze lijken te zeggen, dat is bijbels en erg theatraal. Eveneens bijbels is mijn moralisme. Dat ik enerzijds koester en anderzijds tegenwerk. Theatermaken zonder mening gaat niet. Maar als ik zou gaan drammen zou ik precies zo worden als de vader in ons nieuwe stuk.''

Morgen gaat het beter is t/m 21/1 te zien in Theater aan de Schie, Schiedam; tournee

t/m 13/2. Inl: 010-4731543 of www.elsinc.nl