Onbetaalde krachten

In tijden van economische malaise is het dé manier om je arbeidsperspectieven te verbeteren: vrijwilligerswerk. Maar de selectieprocedure is vaak zwaar en van een baangarantie is geen sprake.

Al tijdens haar opleiding ontwikkelingsstudies aan de Katholieke Universiteit Nijmegen (KUN) maakte Dorine Thomissen (25) zich zorgen of zij na haar studie wel een betaalde baan kon vinden. ,,Het werk lag niet voor het oprapen, zeker niet in de softe sector.'' Toen zij in het blad Internationale Samenwerking een oproep voor een vrijwilliger bij Vluchtelingenwerk zag staan, meldde zij zich onmiddellijk aan: ,,Een mooie opstap naar betaald werk, en zo deed ik ook nog wat nuttigs''.

Als regiospecialist schreef Thomissen een jaar lang brieven aan advocatenkantoren die de belangen van vluchtelingen en asielzoekers behartigen. Ze vergaarde informatie over landen van herkomst en verifieerde vluchtverhalen. ,,Pas met die ervaring op zak durfde ik op een betaalde functie te solliciteren.''

En die vond ze: bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. ,,Mijn vrijwilligerswerk sloot niet direct aan bij mijn werkzaamheden als assistent beleidsmedewerker, maar ik had wel een netwerk opgebouwd, kon goed researchen en wist hoe het reilde en zeilde binnen het welzijnswereldje.''

Thomissen is niet de enige die vrijwilligerswerk beschouwt als een opstapje naar betaald werk. Anno 2004 zijn zo'n vier miljoen Nederlanders actief als vrijwilliger. Hoeveel van hen vrijwilligerswerk doen om hun arbeidsperspectieven te verbeteren is nooit onderzocht. ,,Maar het aantal mensen dat zich om die reden bij een vrijwilligersorganisatie aanmeldt, moet niet worden onderschat'', zegt Lucas Meijs, bijzonder hoogleraar vrijwilligerswerk, civil society en ondernemingen aan de Rotterdam School of Management. ,,Vooral in tijden van laagconjunctuur is dat een belangrijk motief.''

En daar hoeft niemand zich voor te schamen, vindt Nienke van Helden, hoofd communicatie van het landelijk kenniscentrum en adviesbureau voor vrijwillige inzet, Civiq. In de campagne over vrijwilligerswerk die Civiq onlangs in samenwerking met Stichting Ideële Reclame (SIRE) ontwikkelde, wordt meer dan ooit benadrukt dat `elke motivatie de juiste motivatie is'. Van Helden: ,,Of je nu vrijwilligerswerk doet om anderen te helpen, om je passie uit te leven, of om werkervaring op te doen – het is ons om het even. Vrijwilligerswerk is een prima manier om je tweede ik te ontdekken.''

Toch is het lang niet altijd even makkelijk om een vrijwilligersbaan te vinden, zeker niet waar het de specialistische functies voor hoger opgeleiden betreft. Door de krapte op de arbeidsmarkt kunnen vrijwilligersorganisaties hoge eisen stellen, de doorstroom van vrijwilligers is gering en de selectieprocedure is relatief zwaar, zo wijst een rondgang uit.

Bij het hoofdkantoor van Amnesty International in Amsterdam werken 110 betaalde medewerkers en 80 vrijwilligers. De laatste maanden is met name bij die laatste categorie de doorstroom tot een halt gekomen, vertelt Annemarie de Laat, administratief medewerkster van de personeelsafdeling. ,,Vrijwilligers blijven zitten waar ze zitten, ze zijn bang dat ze elders niet aan werk komen.'' De organisatie zet geen personeelsadvertenties meer in de krant, maar werft uitsluitend nog via haar website.

De afdeling Vluchtelingen van Amnesty krijgt doorlopend verzoeken om vrijwilligerswerk, vertelt Wies van Bemmel, coördinator research. ,,We werken zelfs met een wachtlijst.'' De aan de afdeling verbonden researchers en juristen kunnen een schat aan ervaring opdoen. Ze volgen de rechtspraak en het vluchtelingenbeleid, geven commentaar op beleidsstukken en voorzien advocatenkantoren van informatie over de herkomstlanden van asielzoekers. Van Bemmel: ,,Garanties geven we nooit. Maar de ervaring leert dat wie zo'n functie heeft vervuld, vrij snel aan betaald werk komt in de sociale sector.''

Wie als vrijwilliger bij Amnesty wil werken, dient zich voor minimaal een jaar twee à drie dagen per week aan de mensenrechtenorganisatie te verbinden. Een academische titel is meestal een pre en het merendeel van de medewerkers van de afdeling Vluchtelingen heeft een juridische opleiding voltooid. Bij het kenniscentrum van Vluchtelingenwerk in Rotterdam-Rijnmond (13 vrijwilligers) is het niet anders, vertelt sociaal raadsman Hans van Oosterhout. ,,Het werk vereist een behoorlijk niveau. Medewerkers schrijven bijvoorbeeld brieven die worden voorgelegd aan een rechtbank, ze moeten in vrij korte tijd het vreemdelingenrecht onder de knie zien te krijgen. De meesten zijn afgestudeerd of zitten in hun laatste jaar.''

Bij Slachtofferhulp Nederland (1.500 vrijwilligers) moeten medewerkers over een aanzienlijke dosis juridische kennis beschikken, met name op het gebied van schadevergoedingen, vertelt woordvoerder Sjoerd Beumer. Ook hun psychosociale vermogen wordt uitvoerig getest. Bij alle genoemde organisaties wordt een strenge tot redelijk strenge selectieprocedure toegepast, soms gevolgd door een opleidingstraject. Hoogleraar vrijwilligerswerk Lucas Meijs: ,,Mensen die in het kader van hun loopbaan onbetaalde arbeid verrichten, eisen van hun werkgever vaak dezelfde behandeling als betaalde krachten. Ze willen zware functioneringsgesprekken en een heftige sollicitatieprocedure. Op die manier hopen ze later meer kans te maken op een betaalde baan.''

Hoeveel procent van de vrijwilligers in Nederland daadwerkelijk een betaalde baan vindt, is niet bekend – laat staan of zij die baan aan hun vrijwilligerswerk te danken hebben. Maar Amerikaans onderzoek tussen 1973 en 1991 wijst uit dat met name vrouwen veel profijt hebben van onbetaald werk. Proefpersonen die in die periode een consistente track record in vrijwilligerswerk hadden opgebouwd, bleken tegen het einde van het project de meest prestigieuze banen te hebben.

Maar tot het zo ver is, moeten de meeste vrijwilligers met een minimum aan inkomen zien rond te komen. Amnesty International, Vluchtelingenwerk, Slachtofferhulp en Greenpeace kennen een reiskostenvergoeding en aansprakelijkheidsverzekering. In sommige gevallen worden de studiekosten van vrijwilligers vergoed en een enkele organisatie verleent zelfs een tegemoetkoming in de kinderopvang. Maar van een baangarantie is nooit sprake, hooguit krijgen vrijwilligers het recht om voor een sollicitatiegesprek te worden uitgenodigd. Gerard van Onna, hoofd van het kenniscentrum van Vluchtelingenwerk in Rotterdam: ,,Een goede vrijwilliger is niet per definitie een goede beroepskracht. Stel iemand is al jaren als regiospecialist bij ons werkzaam, maar hij ontbeert managementervaring. Dan ga je hem toch niet als dank een leidinggevende functie geven?''

Maar lang niet alle mensen die in het kader van hun loopbaan vrijwilligerswerk doen, zijn werkloos, onderstreept Lucas Meijs. ,,Meerdere bedrijven zien vrijwilligerswerk als dé oplossing om hun oudere werknemers een tijdje te `parkeren'. Ze hebben bijvoorbeeld nog een jaar te gaan, maar hun opvolger staat al te trappelen. Dan kun je ze toch beter op een liefdevolle manier laten afvloeien, is de gedachte. En de ontvangende organisatie heeft veel baat bij hun jarenlange expertise.''

Vrijwilligerswerk kan op den duur ook leiden tot onvermoede carrièremogelijkheden, zo ervoer Marc Padberg (36). Na zijn studie bedrijfskunde werkte de Amsterdammer zes jaar voor chemieconcern DSM en drie jaar bij The Boston Consulting Group als consultant. ,,Leuke werkgevers'', zegt Padberg terugkijkend, ,,maar ik was altijd met geld en aandeelhouderswaarde bezig.'' Na een bezinningsperiode bood hij vorig jaar zijn diensten aan als vrijwilliger bij de vereniging Humanitas in Amsterdam. Padberg: ,,Mijn bezorgdheid over de houdbaarheid van ons imperfecte Nederlandse paradijsje begon toe te nemen. Het werd tijd om het roer om te gooien.''

Als bestuurder bij Humanitas verlegde Padberg zijn aandacht van koersen en aandelen naar corporate governance en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Padberg: ,,Die experimenteerruimte gaf mij de moed om een eigen advies- en coachingbureau op te richten. Hoe het loopt? Er zit volop beweging in.'' Een aantal van de bedrijfsleiders die hij bij Humanitas van gratis adviezen voorzag over maatschappelijk verantwoord ondernemen, schakelt hem nu tegen betaling in. ,,Het vrijwilligerswerk heeft mijn leven ingrijpend veranderd. Zonder dat werk zat ik nu waarschijnlijk nog aandeelhouders te behagen.''