Geen spionnen in ANC, maar wel corruptie

De hoogste aanklager van Zuid-Afrika was geen apartheidsspion. Maar hoe fout zijn de ANC'ers die hun achtervolger met die beschuldiging onschadelijk wilden maken?

Eindelijk kan het land weer tot bedaren komen, klonk het gisteren hoopvol uit het kantoor van de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki. De belangrijkste gerechtsdienaar van het land, Bulelani Ngcuka, is geen verrader.

Een commissie die drie maanden lang onderzoek deed naar het verleden van de openbaar aanklager presenteerde gisteren haar verlossende bevindingen. Ngcuka heeft ,,naar alle waarschijnlijkheid'' zijn ANC-kameraden nooit bespioneerd voor het blanke apartheidsregime. Een aantal vooraanstaande ANC-politici beschuldigden de voormalig anti-apartheidsactivist ervan in de jaren voor de eerste democratische verkiezingen te hebben gewerkt voor het blanke regime. Hij zou agent RS452 zijn.

Niet dat Zuid-Afrika er ooit echt in geloofde. Daarvoor kwamen de beschuldigingen tegen Ngcuka op een wel erg verdacht tijdstip bovendrijven. De fluistercampagne volgde kort op het nieuws dat de anticorruptiebrigade De Schorpioenen van Ngcuka een aantal vooraanstaande ANC'ers wegens financiële malversaties zou vervolgen. Tijdens de eerste hoorzittingen van de onderzoekscommissie bleek direct dat de beschuldigingen ook uit die hoek kwamen.

Onder andere de oud-minister van Transport, zelf beschuldigd van corruptie, gaf toe de bron te zijn van de krantenartikelen. Tijdens de hoorzittingen maakte hij er ook geen geheim van vaandeldrager te zijn van vice-president Jacob Zuma. Ook Zuma is door Ngcuka wegens corruptie tegen het licht gehouden. In augustus maakten De Schorpioenen bekend ,,op het eerste gezicht'' een zaak te hebben tegen de vice-president, maar hem bij gebrek aan bewijs niet verder te vervolgen.

Drie maanden lang zijn de hoorzittingen van de onderzoekscommissie live op radio en tv uitgezonden. Zo serieus zei president Mbeki de beschuldigingen van spionage onder apartheid te nemen. Wie tien jaar na de komst van democratie nog een discussie over goed en slecht onder apartheid wil beginnen, moet van goede huize komen.

Maar de hoorzittingen zonden een nog veel subtielere boodschap uit. Dag in dag uit kon Zuid-Afrika zien hoe de beschuldigingen tegen de hoofdaanklager op drijfzand waren gebouwd. Agent RS452 bleek niet Ngcuka te zijn, maar de blanke advocate Vanessa Brereton die tegenwoordig in Londen woont. Ze bleek haar kameraden uit liefde te hebben verraden, liefde voor een agent die werkzaam was voor het apartheidsregime.

Geen van de opgeroepen getuigen bleken de beschuldigingen van verraad hard te kunnen maken. Op 10 december kwamen de hoorzittingen tot een abrupt einde. Een rood aangelopen aanklager vroeg de rechter om een schorsing omdat hij in het verhoor van Ngcuka de weg was kwijtgeraakt. Niet alleen was hiermee de onschuld van Zuid-Afrika's belangrijkste boevenvanger bewezen. Zuid-Afrika heeft met eigen ogen kunnen zien hoe `fout' de politici zijn die door Ngcuka voor corruptie worden vervolgd.

Analisten houden er rekening mee dat president Mbeki deze uitkomst van het begin af aan voor ogen heeft gestaan. De commissie is het meest schadelijk geweest voor vice-president Jacob Zuma, die voor de affaire nog werd getipt als mogelijk opvolger van Mbeki. Zijn kansen zijn nu verkeken.

Mbeki viel gisteren na de presentatie van het onderzoeksrapport hard uit naar Zuma, die de afgelopen maanden weigerde voor de commissie als getuige te verschijnen. De president noemde de angst van zijn collega voor een commissie die door zijn eigen partij was ingesteld ,,treurig''.

Daarmee laat Mbeki doorschemeren dat Zuma wat hem betreft niet hoeft terug te keren in de regering die hij na de komende verkiezingen, waarschijnlijk in april, zal samenstellen. Ook de post voor justitie is vacant, sinds de huidige minister vorig jaar bekendmaakte niet meer te willen werken voor het ruziënde ANC. ,,Ik boen er nog liever de vloeren'', zei hij. De naam van zijn opvolger wordt al zacht gefluisterd: Bulelani Ngcuka.