Weer vleugje multilateralisme à la carte van VS

VN-chef Annan overweegt een VN-team te sturen naar Irak om te onderzoeken of daar algemene verkiezingen kunnen worden gehouden. Het kan de opmaat zijn tot een terugkeer van de VN.

Het was gisteren weer zo'n vleugje multilateralisme à la carte, dat onder president George W. Bush en sinds `Irak' vertrouwd aandoet: de Verenigde Staten vragen de Verenigde Naties om hulp, als het spoort met een concreet Amerikaans belang, of gereserveerder: als het echt niet anders kan. Wie weet hoe sceptisch grote delen van deze Amerikaanse regering staan tegenover de VN, weet meteen ook hoe hoog de nood is bij zo'n vraag om bijstand.

Het hulpverzoek aan VN-secretaris-generaal Kofi Annan kwam gisteren van de Amerikaanse bestuurder in Irak, Paul Bremer, en had de steun van een delegatie van de Iraakse regeringsraad. Kunnen de VN nu snel, om niet te zeggen acuut, een bemiddelende rol spelen bij het wegnemen van de groeiende spanningen in Irak over de kwestie van verkiezingen, zo luidde de vraag. Geen voor de hand liggende vraag, als men bedenkt dat er al sinds 15 november een gezamenlijk plan van de VS en de Iraakse regeringsraad op tafel ligt, waarin geen enkele rol is toebedeeld aan de VN bij het verkiezingsproces; een VN die een paar weken eerder wegens aanhoudende bomaanslagen en in een onduidelijke bijrol Irak hadden verlaten.

Zo bezien past deze nieuwe Amerikaanse avance jegens de VN in een reeks van grotere en kleinere knievallen na de oorlog in Irak, waarin de VS eerder probeerden militaire en financiële steun te krijgen van andere landen. In al die afzonderlijke toenaderingspogingen tot de VN schuilt steeds de impliciete erkenning dat de Amerikanen het toch niet alleen afkunnen, ook al hebben zij dan het regime van Saddam Hussein vrijwel in hun eentje en buiten de VN-Veiligheidsraad om verwijderd. Voor wat betreft het verzoek van gisteren schuilt er de erkenning in dat de VS niet unilateraal verkiezingen kunnen organiseren of democratie kunnen brengen in een land en daarvoor de VN nodig hebben.

Dat inzicht kreeg de Amerikaanse regering vorige week duidelijker dan ooit toen massale demonstraties in Basra voor het eerst een eis van Iraks belangrijkste geestelijk leider, groot-ayatollah Ali Sistani, kracht bijzetten: de shi'itische meerderheid van Irak wil al voor de geplande machtsoverdracht op 30 juni directe algemene verkiezingen en anders dan de VS geen regionale kiesbijeenkomsten in achttien Iraakse provincies, die moeten leiden tot een overgangsparlement en vervolgens een interim-regering.

Bremer vond die shi'itische eis tot nu toe onhaalbaar vóór de deadline van 30 juni wegens onder meer het aanhoudende geweld en het gebrek aan kiesregisters, net als Annan. Maar onder druk van de protesten in Irak gaf Bremer gisteren aan dat de VS bereid zijn hun verkiezingsformule aan te passen. Hij klonk verzoenlijk jegens de shi'ieten èn de VN: ,,Wij denken dat dit een legitieme vraag is en ééntje waar de VN met hun kennis van verkiezingen een perspectief kunnen bieden.''. Vandaar het verzoek: kunnen de VN niet een team naar Irak sturen om te kijken of er alsnog sneller verkiezingen kunnen worden gehouden en als dat niet mogelijk is met de shi'ieten een compromis overeen te komen?

Ook al hebben veel VN-diplomaten het gevoel dat de VN hiermee het vuile werk van de regering-Bush mogen opknappen, en ook nog in een Amerikaans verkiezingsjaar, een weigering door Annan ligt niet voor de hand. Alleen al niet omdat het verzoek tot VN-bemiddeling ook van de hele Iraakse regeringsraad, inclusief de shi'ieten, komt. De shi'itische medestander in de raad zei gisteren dat Sistani het oordeel van een eventueel VN-team zal respecteren. Daarmee zegt Sistani in feite ook dat voor hem de VN gezaghebbender zijn dan de VS, wier diplomaten hij niet ontvangt.

Annan liet gisteren duidelijk doorschemeren dat hij van plan is zo'n team te sturen. Wie publiekelijk zegt iets te overwegen, zegt in VN-jargon al bijna dat hij het bereid is te doen. De veiligheid is daarbij wel een halszaak voor Annan. De bomaanslag van 19 augustus op het VN-kantoor, met 22 doden onder wie VN-gezant Vieira de Mello, dreunt nog steeds na in de VN-top. Annan wil nu volgens diplomaten alles doen om risico's te vermijden bij een eventuele terugkeer naar Irak. In dit verband zal al een ander VN-team naar Irak reizen, dat speciaal de veiligheid gaat onderzoeken.

Annan heeft vrijwel geen keus: niets doen zet de VN nog langer buitenspel in de belangrijkste internationale crisis van dit moment. Niets doen komt niet tegemoet aan de wens van veel Irakezen tot bemoeienis van de VN. En niets doen bevestigt slechts het vooroordeel van de haviken in de Amerikaanse regering dat met de VN geen zaken te doen zijn. ,,Stabiliteit in Irak is een zaak die iedereen aangaat'', zei Annan gisteren.

Het sturen van een VN-team kan volgens diplomaten de opmaat zijn tot een definitieve terugkeer van de VN naar Irak. Bremer zei te hopen dat ,,de VN weer snel een rol kunnen spelen in Irak''. Annan sprak zelfs van ,,een belangrijke rol'' vanaf juli bij de opzet van een grondwet en van algemene verkiezingen in 2005. Maar welke rol de VN vóór de soevereiniteitsoverdracht op 30 juni zullen spelen en in welke machtsverhouding zij tot de Amerikaanse bezetter zullen staan, is allemaal nog niet duidelijk. Het is nu vooral aan de VS om te bepalen hoeveel invloed zij de VN verder gunnen.