Regeren over je eigen graf

Een driedimensionale granieten Micky Mouse, een steen in de vorm van een gitaar, iets met een waterval, een Tibetaans windorgel of een glas-in-lood plastiek van een geknakte roos? Je bent pas zeker van je grafmonument als je het zelf vroegtijdig regelt.

Rituelen en gebruiken rond ons overlijden zijn sterk in beweging, en dat is geen bericht voor nabestaanden alleen. Lang gold dat het regisseren van een begrafenis en het in orde maken van een graf geen werk was voor de overledene zelf. Die tijd is geweest: wie wil kan alvast een plek en een monument uitkiezen, de rekening betalen, het monument laten plaatsen en de grafbeplanting onderhouden zolang het nog kan. Bizar? Misschien. Maar zo'n `voorloopgraf' is geen zeldzaamheid meer, soms staat de belettering er al op, van hier rust en de naam tot en met de geboortedatum. Bij Koninklijke Steenklip, waar jaarlijks 10.000 grafmonumenten worden vervaardigd, kunnen klanten zelf helpen bij het zandstralen van de beschrifting van de zerk van een gestorven geliefde – of van zichzelf.

Ronald Wassens, franchise manager van De Gedenkteken Specialist, met dertien vestigingen een van Nederlands grootste aanbieders van grafmonumenten: ,,Onder onze klanten zijn een man en vrouw, kinderloos en in de veertig, die hun graf al klaar hebben. Als ze langs de winkel lopen, zwaaien ze en zeggen ze: `We zijn er nog hoor!''' Martin van den Goorbergh, commercieel directeur van Steenklip: ,,We worden wel eens gebeld door een boer die op zijn land een grote zwerfkei heeft gevonden, of we die kunnen ophalen, voor op zijn graf. Of mensen nemen een stuk rots mee uit de tuin van hun huisje in Frankrijk.''

Er zijn goede redenen om te regeren over je eigen graf. Heel banaal: de kosten komen in mindering op je nalatenschap. Van den Goorbergh: ,,Vader kan best aparte wensen hebben gehad, maar als die niet vastliggen, kunnen de nabestaanden zeggen: Hij was zo eenvoudig, er kan wel een eenvoudig steentje op.'' Een categorischer probleem zit bij de beperkingen die begraafplaatsen opleggen aan de gedenktekens: wat er wel en niet mag, verschilt enorm. Binnen één of hooguit twee dagen na een sterfgeval moeten de nabestaanden een begraafplek kiezen, anders kunnen er geen kaarten worden gedrukt. En daarmee kiezen ze, soms zonder het te beseffen, ook voor een oppervlaktemaat (1 bij 2 meter of 0,80 bij 1,80 meter) en wat er wel en niet mag. Een driedimensionale granieten Micky Mouse is probleemloos leverbaar, net als een steen in de vorm van een gitaar, iets met een waterval, een Tibetaans windorgel of een glas-in-lood plastiek van een geknakte roos – maar mag het op die plek? En is het daar toegestaan het graf desgewenst ongemarkeerd te laten? Van den Goorbergh: ,,Het probleem is de onbekendheid met de vele mogelijkheden in combinatie met de tijdsdruk. Mensen zijn overmand door emotie, er komt veel op ze af, en al heel snel zitten ze te praten met iemand van de uitvaartonderneming. Dat kan verkeerd gaan.''

Wat vrij vaak verkeerd gaat: verwarring tussen de termen `familiegraf' en `algemeen graf'. In een familiegraf liggen een of meer leden van een familie. Aan het hoofdeinde verheft zich één staande steen en/of het graf is afgedekt met een liggende steen, een zerk. In een algemeen graf liggen drie of vier overledenen die elkaar niet kenden. Hun kleine stenen staan evenwijdig aan elkaar op een rij waardoor geen ruimte resteert voor een zerk, of een andere grafbedekking zoals een tuintje of iets met grind. In de Randstad zijn algemene graven inmiddels gewoon. Ze kosten veel minder maar gevoelsmatig is er een meerprijs. Van den Goorbergh: ,,Een man zag tot zijn ontzetting dat zijn vrouw samen met twee vreemde mannen was begraven. Hij heeft gedaan gekregen dat ze werd herbegraven, maar daarvoor was wel de handtekening van de burgemeester nodig, en van de officier van justitie, en toestemming van de families van die twee mannen.''

De keus van de begraafplaats en het soort graf heeft dus veel consequenties voor het monument. Wie iets aparts wil, kiest voor een familiegraf op een begraafplaats met weinig restricties. Echter: een graf dient als katalysator bij het rouwproces, en dat kan verstoord worden als een meter verder iemand rust onder een elektrische gitaar van roze glas met knipperlichten. Van den Goorbergh: ,,Er zijn begraafplaatsen waar zoveel afwijkends staat dat niemand nog een normaal graf durft neer te zetten.'' Wie een rustig, traditioneel graf wil, kan dus beter kiezen voor een begraafplaats waar dat vereist is.

Hoe het zij, na de begrafenis is er maanden tijd voor oriëntatie, planvorming en een keus. Elke begraafplaats is tevens een toonzaal van mogelijkheden, en personeel van De Gedenkteken Specialist gaat zo nodig mee naar een gevonden voorbeeld. Zelf foto's maken en in de winkel laten zien kan ook. Het aanbieden van modellen op het internet wil volgens Wassens niet best omdat de eisen van de begraafplaatsen zo'n grote rol spelen bij de aard van het monument. Beter werken volgens hem een gesprek met modelboeken en een gang langs de tientallen voorbeelden die in elke winkel staan. ,,We hebben ongeveer duizend standaardmodellen'', waarschuwt Wassens, temidden van de graven in de winkel van Gebr. de Kok in Den Haag. ,,Het is altijd een heel persoonlijke keus. Of een model voor ons standaard is, maakt niet uit – het is nooit standaard voor degene die het uitkiest.''

Bij Steenklip is geen zerk of grafsteen leverbaar uit voorraad, alles is maatwerk. Van den Goorbergh gaat voor over het opslagterrein, een paar duizend vierkante meter aan de rand van Sneek, naast een grote werkloods en de kantoren. Grote platen graniet waar zeker zes zerken uit kunnen, afkomstig uit de raarste gebieden, zijn aan één kant spiegelglad gepolijst. Zo kunnen klanten de hele plaat inspecteren en het stuk aanwijzen dat qua kleur en tekening het best aansluit op het karakter van de overledene (c.q. henzelf). Verderop staan tientallen veldkeien. Doormidden gezaagd hebben ze een glad oppervlak voor inscripties. Vaak ook worden ze zo geplaatst, ongepolijst als de dood zelf, met opliggende bronzen belettering. Een voorbeeldbegraafplaats toont dat bijna alles mogelijk is: elke vorm, elke combinatie van ruw en gepolijst, steeds meer in drie dimensies. Een eeuwig brandende lamp met een zonnepaneel en accu. Een teddybeer in een halve plastic bol, gelijmd tegen het harde graniet van een kindergraf. Glas is zeker een trend, zij het steeds vaker in combinatie met steen omdat de achtergrond anders zo bepalend is voor de aanblik. In sommige landen staat op haast elke grafsteen een foto en in Nederland rukt het verschijnsel op. Vroeger werd een papieren foto gegoten in epoxyhars, waar toch vaak vocht in kwam; nu wordt het beeld van de overledene voor eeuwig vastgebakken in een porseleinen plaatje.

,,Dat we doodgaan, is de enige zekerheid die we hebben'', stelt Van den Goorbergh. Niet iedereen is daar zo zeker van: er bestaat uitvoerige literatuur over Indiase yogi's op wie de dood geen vat zou hebben, zoals Babaji Nagaraj, die in elk geval onsterfelijk werd op de hoes van Beatles-album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band. Op een aardser niveau weet niet iedereen zeker waar hij of zij later wil liggen, terwijl die vraag om beantwoording vraagt als een eerste sterfgeval in een gezin het begin is van een familiegraf. ,,Het is nooit het meest gezellige onderwerp'', zegt Wassens, ,,maar wij vragen altijd voor hoeveel personen het graf bestemd is. Soms is dat heel confronterend: wil een dochter wel of niet met haar ouders worden meebegraven? Maar we moeten zeker weten dat er later genoeg ruimte is voor alle namen.'' Voor wie die vraag wil ontwijken: wijs erop dat de grafsteen bij toekomstig ruimtegebrek kan worden afgeslepen en van nieuwe, kleinere belettering kan worden voorzien. Wie dan leeft die dan zorgt – en betaalt.

Websites: www.uitvaart.nl; www.degedenktekenspecialist.nl; www.steenklip.nl; www.wie.org/j21/babaji.asp; www.grafzorg.nl