Dean bedankt, we zoeken een staatsman

De verrassende uitslag van de voorverkiezingen in Iowa toont aan dat de race ergens over gaat: de richting van de Democratische partij. Wie neemt het straks met welk programma op tegen Bush? Er zijn even geen favorieten meer. Voor Dean is het erop of eronder.

Het was Howard Deans zwaarste avond tot dusver in de landelijke politiek. Hij wordt als brutale outsider al sinds het voorjaar afgedroogd door de Amerikaanse pers, en de laatste twee maanden door zijn concurrenten. Gisteren in Iowa kwamen voor het eerst de echte kiezers aan het woord. Hun vonnis was hard: `Bedankt Howard, maar we zoeken een staatsman.'

De krakende nederlaag in Iowa dwingt de Democratische koploper van het laatste half jaar Howard Dean de presidentskandidaat opnieuw uit te vinden. De eerste tekenen zijn niet hoopgevend. Met overslaande stem beloofde Dean voortgaande strijd in de volgende 49 staten en het terugwinnen van de door zijn concurrenten gekaapte boodschap. Hij toonde geen begin van zelfkennis, humor of erkenning van gemaakte fouten.

Wonderlijk genoeg was het succes van deze Democratische voorverkiezingen in Iowa vooral te danken aan de zelfde Howard Dean, de volstrekt onbekende gouverneur van de kleine noordoostelijke staat Vermont, die twee jaar geleden in een huurauto de maïsstaat begon te doorkruisen. De recordopkomst bij de prachtige democratische `caucuses' gisteravond was in de eerste plaats te danken aan Deans harde werk om de Democratische kiezers de hoop terug te geven dat er een alternatief is voor George W. Bush.

De bedachtzaamheid van die zelfde tot meedoen geprikkelde kiezers leidde er toe dat velen een voor Dean ongewenst antwoord gaven op de vraag wie de meeste kans heeft om dat alternatief gestalte te geven. Daarvoor is het verslaan van de zittende president op 2 november een eerste vereiste. Dean won bekendheid én steun in de vroegste fase van de voorverkiezingen met zijn consequente afwijzing van de oorlog in Irak én het als antisociaal afgeschilderde binnenlandse beleid van de president. Maar men ziet hem Bush niet kloppen en evenmin in het Witte Huis wonen.

Niettemin, pas toen de andere kandidaten zich de hoofdlijnen én de felheid van Deans oppositie hadden eigen gemaakt, kregen zij enige thermiek in de opiniepeilingen. Lange tijd kon Dean met recht zeggen dat Democraten die het eens waren met de massale belastingverlagingen en de Oorlog tegen Saddam net zo goed direct Bush konden stemmen. Gephardt, Kerry en Edwards stemden in het Congres alledrie vóór de oorlog en hebben maanden nodig gehad zich los te weken van die positie.

Howard Dean is zijn momentum niet alleen kwijtgeraakt doordat zijn tegenstanders zijn kleren hebben gestolen. Hij heeft ook te veel vertrouwd op de organisatiekracht van zijn grassroots campagne en het innovatieve gebruik van internet. Op die manier heeft hij het meeste geld ingezameld van alle Democratische kandidaten, met een gemiddelde bijdrage van 70 dollar. Maar het maakte hem nog geen staatsman in de ogen van de mensen in Iowa.

Men schrok van Deans scherpe tong, zijn soms slordige formulering van beleidsposities en zijn weigering zijn echtgenote, die actief huisarts is in Vermont, glimlachend aan zijn zijde te vertonen. Pas zondag kwam zij even over voor een middag Iowa. Dat roept vragen op in Amerika met zijn (dubbele) gezinsmoraal.

Voor John Kerry was het de laatste dagen als lopen op water. Eind vorig jaar was zijn gooi naar de presidentskandidatuur zo goed als opgegeven. Er was ruzie binnen zijn staf, de fondsenwerving liep niet en hij kwam amper los van zijn imago als vooruitstrevende patriciër uit Massachusetts, getrouwd met de weduwe van ketchup-erfgenaam Heinz.

Het is dat eigen geld waarmee Kerry een laatste kanskaartje voor Iowa heeft gekocht, in de hoop zijn buurstaat New Hampshire volgende week te kunnen winnen. Nu hij in Iowa al zegevierend uit de strijd is gekomen, moet Kerry proberen dat waardige succes snel om te zetten in geld én liefst nog een overwinning, want 3 februari komt de grote kans voor de twee zuidelijke Democraten in de race.

Senator John Edwards, die het in Iowa heel goed deed met zijn optimistische sociale vechterscampagne, moet het in zijn geboortestaat South Carolina en andere zuidelijke staten zo goed doen dat de Democratische partij er bijna niet omheen kan hem in te zetten tegen de import-Texaan Bush. Maar er is een andere zuiderling in de aanbieding: generaal b.d. Wesley Clark, die Iowa liet schieten wegens zijn late beslissing om kandidaat te zijn. Terwijl de anderen elkaar afdroogden in Iowa haalde Clark zijn bekendheidsachterstand in New Hampshire flink in.

De race gaat de komende weken ergens over: de richting van de Democratische partij. Na het teleurstellende resultaat van Dick Gephardt is er een strijd zonder favoriet ontstaan tussen vijf kandidaten: John Kerry, Howard Dean, John Edwards, Wesley Clark en Joe Lieberman (die niet meedeed in Iowa, de havik onder de kandidaten). De meest humoristische kandidaat, Denis Kucinich, zegt dat hij nog wel even meedoet, maar de hoofdprijs lijkt geen reële optie. Zijn anti-oorlogs- en antivrijhandels-aanhangers stapten gisteren in Iowa over naar John Edwards.

Voor Howard Dean is het vrij snel erop of eronder. Als de strijdlustige en gematigd progressieve huisarts kan inzien dat Amerikanen ook de persoon van hun eventuele president willen leren kennen en waarderen, en als hij kan vechten met een knipoog en boosheid kan koppelen aan nieuwe hoop, dan heeft hij kans op een tweede bloei. Zo niet, dan zal zijn verhaal vrij snel uit zijn.

De Vietnam-veteranen John Kerry en Wesley Clark zullen de komende dagen hard tegen hard knokken om de mantel van de meest solide Democraat als het gaat om nationale veiligheid. Een ervaren en sociaal bewogen senator uit het noordoosten tegen een slimme generaal uit het zuiden (Arkansas) met beperkte politieke ervaring, maar de steun van veel Clinton-mensen.

De Democraten zijn eindelijk bezig hun oppositie gestalte te geven en er de beste hoofdrolspeler bij te vinden. Sommigen droomden gisteravond al even van een droomcombinatie Kerry (60), met John Edwards (50) als vice-president.

De kandidaten zijn daar nog lang niet aan toe. Voormalig vice-president Al Gore, die kort geleden Howard Dean zijn zegen gaf, was gisteren in geen velden of wegen te bekennen. Zou hij nog steeds in de coulissen wachten, en wachten, en wachten?