Wankelend naar de ochtendraga

Ter viering van het 25-jarig jubileum van Vredenburg hielden het concertcentrum en de VPRO het festival `De Slapeloze Nacht'. Muzikanten, denkers, dichters, wetenschappers en kunstenaars lieten meer dan een etmaal lang non-stop hun licht schijnen over `het 24-uursleven'.

,,Slapen is voor mietjes!'', staat er geschreven op het gefotokopieerde A4-tje. Onder dit staaltje pamflettistische huisvlijt prijken twee hoofden met verdwaasde blik en diepe wallen.

Als De Slapeloze Nacht al doelgroepgericht was, dan was dit het gewenste publiek. Het programma van 27 uur non-stop lezingen, concerten, dansacts, filmvertoningen en beeldende kunst lijkt te zijn gemaakt voor notoire nachtbrakers en lijders aan slapeloosheid. Toch waren die rauwdouwers absoluut in de minderheid. Een groepje van misschien tweehonderd bezoekers dwaalde zondagochtend na drieën nog door het spookachtig lege theater op weg naar chillout video L'Heure Blue of de Noorse thriller Insomnia. Tegen zessen wankelden ze richting de ochtendraga van sitarvirtuoos Pandit Ashok Pathak die de nieuwe dag inluidde. Of lieten ze zich verleiden tot een yogasessie.

Waarschijnlijk maakten enkel het technisch personeel en de organisators het hele festival in wakende staat mee. Aad van Nieuwkerk, eindredacteur Radio 4 van de VPRO, liep al twee jaar rond met plannen voor een 24-uurs festival. ,,En toen bleek dat Vredenburg deze maand 25 jaar bestaat besloten we het samen te doen.'' Optredens die toch al gepland stonden, zoals dat van stemkunstenaar Bobby McFerrin en het gezamenlijke concert van Orkest de Volharding en het Britse ensemble Icebreaker, werden naar het festivaldraaiboek overgeheveld. Maar De Slapeloze Nacht wilde meer zijn dan een multidiciplinair festival. Volgens Van Nieuwkerk is het ook ,,een commentaar op de 24-uurs economie'', met zijn nooit aflatende aanbod van activiteit en dwang iedere minuut van het etmaal te benutten.

Niet dat de meeste deelnemers aan de filosofenestafette zich daar expliciet over bogen. De 34 denkers, variërend van Nietschze-expert Paul van Tongeren tot ex-wielrenner Peter Winnen, spraken liever over onderwerpen als het visuele geheugen of het effect van de multiculturele samenleving op de hersenactiviteit. Dat er en passant een wereldrecord filosoferen werd gevestigd was al genoeg reflectie op het fenomeen tijd. Net als de uitvoering van Erik Satie's Vexations, 840 keer achter elkaar wel te verstaan. Of het integraal voorlezen van alle 628 pagina's van James Joyce' Finnegans Wake.

Het thema nacht leende zich makkelijker voor programmavulling. Er waren films die zich grotendeels 's nachts afspelen, zoals Jim Jarmusch' Night on Earth en Brussels by Night. Het Brodsky Kwartet speelde de laatste, op het randje van de eeuwige nacht gecomponeerde strijkkwartetten van Beethoven en Sjostakovitsj. En onder toezicht van `slaapprofessor' Gerard Kerkhof van het Centrum voor Slaap/Waakstoornissen in Den Haag legde een met sensoren beplakte vrijwilliger zich om middernacht achter een kamerscherm te ruste. Op een tv-scherm waren de spier-, oog- en hersenactiviteit zichtbaar. Voor wie dit ongewild inspirerend werkte had Kerkhof een ontnuchterend advies: van het drankje Red Bull, overal in het gebouw verkrijgbaar, word je echt niet wakkerder.

Als een leidraad door de overweldigende 350 uur programmering hadden de organisatoren verschillende `gemoedsroutes' uitgestippeld ,,voor hen die sfeer belangrijker vinden dan hun horloge''. Maar het gevoel van frustratie over zoveel gemiste, want dubbel geprogrammeerde, optredens bleef en dat was ook een beetje de bedoeling. De makers wilden maar zeggen: ook dat is de 24-uurs economie, er zitten te weinig uren in een etmaal om alles mee te maken. Toch leek het de meeste bezoekers weinig te deren. Die lieten zich niet opjagen, gingen tussendoor naar huis voor een douche en een paar uur plat.

De hoofden die tegen de geluidskussens van beeldend kunstenaar Jochum de Boer gedrukt werden, behoorden niet toe aan verticale slapers. Met wakkere blik luisterden ze naar de `pillow talk' van knarsende deuren, tramgesprekken en kuchjes. Van een collectieve luciditeit als gevolg van slaapdeprivatie en een mammoetdosis culturele impulsen was geen sprake. Het haalde een beetje de angel uit het concept van het festival, dat daardoor meer een zoete inval was dan een radicaal belevingsexperiment. Maar misschien zijn Nederlanders daar ook te nuchter voor. Zoals die jongen die zondagmiddag weer fris binnenstapte en een vriend aan de bar vertelde: ,,Gisteren om drie uur ben ik ermee gekapt. Ik dacht: laat ik maar verstandig zijn.''