Pistool

Pipa

De moord op de Haagse leraar Hans van Wieren bracht een woord in de krant dat je daar slechts zelden leest, namelijk pipa. Onder de kop `Opgefokte Murat regelt even een pipa' schreef de Volkskrant: ,,Murat krijgt telefoon, voert geagiteerd gesprekken in het Turks. Volgens twee vrienden die meeluisteren, regelt hij in een volgend gesprek een pipa, zoals een wapen in straattaal heet. Het is een klein zwart ding dat lijkt op een alarmpistool.'' Op internet staan verschillende woordenlijsten waaruit blijkt dat pipa inderdaad in de straattaal voor `pistool' wordt gebruikt. Volgens sommigen is het typisch Rotterdams, volgens anderen Amsterdams, maar het zal wel een woord zijn dat vooral in de Randstad wordt gebruikt. De herkomst is niet met zekerheid bekend. In het verleden zouden taalkundigen er waarschijnlijk een klanknabootsing in hebben gezien (,,mogelijk gevormd onder invloed van piefpaf''), maar zo werkt dat niet in de hedendaagse straattaal, die doortrokken is van woorden uit het Surinaams, Turks, Marokkaans en Antilliaans. Volgens diverse bronnen is pipa een Surinaams woord, maar het ontbreekt in deze betekenis in het uitstekende boekje Surinaams van de straat (2000) van Ronald Snijders. Snijders kent pipa wel in de betekenissen `sluimeren', `pijp' en `naar lucht happen'. En ook de Grote Van Dale kent pipa, maar dan in de betekenis `Surinaamse pad, bekend om haar curieuze broedverzorging'.

Behalve in die straattaallijsten kom je pipa niet vaak als `pistool' tegen. Een uitzondering vormt een curieus verhaal op internet over een 28-jarige Marokkaanse ,,ghetto pimp'' uit Barendrecht met de bijnaam `Mohammed, aka Pipa Mo'. ,,In een katachtige reflex, waar spiderman een puntje aan had kunnen zuigen'', lezen we over deze jongen, ,,sprong hij in een vloeiende beweging op terwijl hij tegelijkertijd zijn semi-automatische handwapen, dat Mohammed liefkozend zijn `pipa' noemde, doorlaadde''.

Opmerkelijk is dat pipa ook geregeld wordt gebruikt als koosnaampje voor `pappa'. Dat is nieuw voor mij, maar niet voor het Woordenboek der Nederlandsche Taal, dat pipa in deze betekenis al in de 19de eeuw optekende. Speenhoff had het al over ,,een vroolijke student [die] zijn pipa's geld uitgeeft'' en je kunt allerlei voorbeelden op internet vinden, zoals: ,,Later is mijn pipa ook postbode geworden, in de voetsporen van zijn paps.'' Alles bij elkaar een vreemd woord, dat pipa, en die combinatie van `pistool' met `koosnaam voor vader' komt mij nu wrang voor, maar dat zal te maken hebben met de tragische dood van Hans van Wieren.

Meer snotje Er bestaan prachtige varianten voor de uitdrukking iemand in het snotje hebben schreef ik hier vorige week. Ik noem er een paar die je nu volgens mij bijna nooit meer hoort of leest: in de snuf hebben; in de snuif hebben; in de neus hebben; in de lamp of lampies hebben; in de doppen hebben; in de glimmeriken hebben; in de venetiaander hebben; in de linken hebben; en: in de mot hebben. Varianten die je nog wel geregeld hoort zijn: iemand in de kijkerd hebben, in de smiezen hebben, en: in de kieren hebben. Deze opsomming maakt meteen duidelijk dat de snotje-variant bij de neuzengroep hoort, samen met snuf en snuif. En dat de grootste groep gebruikmaakt van Bargoense synoniemen voor `oog, ogen'. Want dat is wat er wordt bedoeld met lamp(ies), doppen, glimmeriken en kijkerd, terwijl kieren hier de betekenis `oogspleten' heeft. Zelf vind ik die met venetiaander het mooist. Deze variant is onder meer aangetroffen in het boek Proletariërs uit 1903 van J. Steynen: ,,'n Kwartiertje later komt ie terug, en ik had er al heel gauw in de venesiaander, dat ie op z'n drinkesbakkie geweest was.'' Mogelijk heeft Steynen hier gedacht aan Venetiaansch venster, een bepaald driedelig venster, en heeft hij zich laten inspireren door de uitdrukking het in de ramen hebben, want zó kon je het ook nog zeggen. Of hij dacht aan die dingen die in het Engels Venetian blind heten en bij ons jaloezie of zonneblind. In dat geval is het in de venetiaander hebben een variant op het in de kieren hebben. Nou ja, het gaat allemaal over ruiken en kijken en dat is precies wat we doen als we iemand in de peiling willen houden.

Reacties naar sanders@nrc.nl