`Johan Cruijff is een beetje God'

Veel meer dan in Amsterdam (of Rotterdam) staat Johan Cruijff op een voetstuk in Barcelona. In de documentaire `En un momento dado' (Op een gegeven moment) toont filmmaker Ramon Gieling hoe het leven van de gemiddelde Catalaan is veranderd door de oud-speler én oud-trainer van de plaatselijke FC.

Danny Cruijff was op 15 februari 1974 uitgerekend van haar derde kind. Op die dag moest FC Barcelona op bezoek bij aartsrivaal Real Madrid. Dus vroeg trainer Rinus Michels aanvoerder Johan Cruijff of de bevalling niet vervroegd kon worden. En zo geschiedde. Jordi Cruijff werd met een keizersnee geboren op 9 februari. Zijn vader stond zes dagen later aan de basis van een 5-0 zege op de `Koninklijke'. De voetballes heeft in Catalonië historische betekenis.

Tussen de bedrijven door ging Johan Cruijff naar het gemeentehuis om de geboorte van zijn enige zoon aan te geven. Hij moest Jordi heten, maar deze naam stuitte op bezwaren bij de burgelijke stand. Jordi is een beschermheilige in Catalonië, de opstandige provincie die door generaal Franco met harde hand onder de duim werd gehouden. De naam Jordi was verboden door de Spaanse dictator. Wisten Johan en Danny Cruijff veel. Zij vonden Jordi gewoon een mooie naam en hadden geen weet van een Catalaanse beschermheilige. De dienstdoende ambtenaar zou het verbod van Franco negeren. De familie Cruijff stond in Barcelona boven de wet, zeker als deze in Madrid gedicteerd werd.

De anekdotes over de geboorte en de naamgeving van Jordi zijn te horen in de documentaire `En un momento dado' van de Nederlandse regisseur Ramon Gieling. De eigenlijke vertaling van de titel luidt `Op een moment dat je gegeven wordt', maar de hoofdpersoon van de film heeft het op Cruijffiaanse wijze verbasterd tot: `Op een gegeven moment'. Zoals hij in het Spaans ook het woord `vellenkip' (in plaats van kippenvel) introduceerde en in verschillende talen de trainingsvorm `rondo' lanceerde; ook wel `lummelen' genoemd. Het Spaans (met Catalaanse tongval) van Cruijff is bijna een letterlijke vertaling van zijn Amsterdams, tot hilariteit van taalwetenschappers en voetbalsupporters. Catalaans heeft hij nooit gesproken; een van de weinige smetjes op zijn bijna vlekkeloze reputatie in Barcelona en omstreken.

Cruijff werd als speler in `El Salvador' omgedoopt en hij zou tien jaar later ook als trainer een `Verlosser' zijn. Op het veld maakt hij met geniale acties een (kortstondig) einde aan het minderwaardigheidscomplex van de Barcelonezen ten opzichte van de Madrilenen. Hij werd met de plaatselijke FC ongeslagen kampioen in zijn debuutjaar. Dat hij in de volgende vier seizoenen telkens naast de landstitel greep en regelmatig overhoop lag met trainers en scheidsrechters, komt in de film niet aan de orde. Gieling heeft gekozen voor een een-dimensionale film. Cruijff was – `dat is logisch' – tevreden over het resultaat.

In de documentaire maken drie Catalanen en tien Spanjaarden in woord en gebaar duidelijk hoezeer hun leven is veranderd door de volksjongen uit Betondorp. Gieling heeft de ondervraagden zorgvuldig uitgekozen, zo vertelt hij na de voorvertoning van zijn verhaal dat eind volgende week tijdens het Rotterdams Filmfestival in première gaat. Een kok, een visser, een schilder, een schrijver, een gitarist, een journalist, een cardioloog, een voetballer en een vrouwelijke voetbalsupporter: ze geven zonder gêne blijk van hun adoratie. ,,We hebben hem nog steeds niet genoeg bedankt'', vertelt een vitale grijsaard met tranen in zijn ogen.

De ondervraagden vertellen vol passie over hun `momento dado' met Cruijff. Ze krijgen ook de gelegenheid voor de camera een passeerbeweging van hun idool na te doen, wat vooral bij de ouderen tot hilarische taferelen leidt. In de hagiografie van Gieling is bijna geen plaats voor kritiek. Zo zien of horen we niets over de zakelijke miskleun met een Spaanse varkensfokker. De firma Cruijff gaat dankzij deze huisvriend failliet en de gepensioneerde (schaduw)spits voelt zich na een korte rustpauze genoodzaakt zijn voetbalschoenen uit het vet te halen. Gelukkig maar, zijn tweede carrière mocht er ook wezen.

,,Het is geen oppervlakkige bewondering'', verdedigt Gieling zijn werkwijze. Hij brengt oud-voorzitter Nuñez in beeld, die het ontslag van Cruijff in cynische bewoordingen verklaart. De trainer zou zijn zoon Jordi op schandalige wijze hebben voorgetrokken en bovendien de steun van de voorzitter nooit op passende wijze hebben beantwoord. Niet te zien krijgen we het ontroerende moment, vlak voor het ontslag, toen Jordi na een bevrijdend doelpunt zo snel mogelijk naar zijn trainer rent die hem een vaderlijk klapje op de billen geeft om vervolgens de andere spelers naar hun positie te dirigeren.

Cruijff eiste bij de ontslagprocedure een afscheidswedstrijd, die pas drie jaar later gestalte kreeg. Als coach van het Dream Team dat in 1992 de Europa Cup 1 won, stond hij in 1999 met de vedetten Koeman, Laudrup, Bakero en Stoichkov in het middelpunt van de belangstelling. Zij hadden zich na afloop van de benefietwedstrijd in een kring rond hun trainer opgesteld. De circa honderdduizend toeschouwers scandeerden minutenlang zijn naam. Cruijff was ontroerd van zoveel eerbetoon. Op de tribune zat zijn vijand Nuñez zich letterlijk te verbijten. De beelden laten de kijker niet onberoerd. Zoveel emotie zul je in een Nederlands stadion nooit aantreffen. Vandaar ook de keuze van Gieling voor de Catalaanse invalshoek. ,,Cruijff is een beetje God'', weet een van de ondervraagden.

Wat te denken van de chefkok die uitlegt hoe hij het door Cruijff bedachte `totaalvoetbal' in de keuken praktiseert? Zijn koks mogen boven het fornuis vier uur per dag hun specialiteit bereiden, de andere vier uur moeten ze de kunsten van hun collega's overnemen. En wat te denken van de volwassen man die gezeten op een vissersboot uitlegt hoe de Spaanse versie van Cruijffs adagium `elk nadeel heb een voordeel' op zijn eigen leven van toepassing was. De man zou nooit vergeten hoe Cruijff na een smadelijke 6-3 tegen Real Zaragoza voorspelde dat FC Barcelona juist door dit verlies kampioen kon worden. Ondanks de negen punten achterstand na vijftien duels. De voorspelling kwam uit, mede dankzij een gemiste strafschop van Deportivo in het laatste competitieduel. De man op de vissersboot voerde de Cruijffiaanse logica in zijn privéleven door. Hij besloot niet meer te rouwen om een verbroken relatie en wist dat hij juist een gelukkiger mens zou worden.

Een eye-opener is het vraaggesprek met een vrouwelijke fan van Cruijff, die in Nederland toch vooral door mannelijke voetballiefhebbers werd aanbeden. De Hollandse dames vielen meer voor machotypes als Krol en Rep. De Spaanse aanbidster was volgens Gieling pas na drie borrels bereid over haar platonische relatie met Cruijff te vertellen. Potentiële vriendjes maakten geen kans van slagen, ook al droegen ze op haar verzoek dezelfde kleren als Cruijff. Ze viel vooral voor zijn neus. Nee, ze heeft hem nooit in levenden lijve ontmoet. ,,Ik durfde niet.''

De cardioloog die Cruijff begin 1991 na een hartaanval van twee bypasses voorzag, toont zich onder de indruk van de vastberadenheid van zijn patiënt. De kettingrokende coach onderkende zijn fysieke gebreken. Hij zou na de operatie nooit meer een sigaret opsteken en voortaan met een lolly in de mond zijn spelers aanwijzingen geven. De arts roemt ook de onbaatzuchtigheid van de vermeende geldwolf Cruijff, die gratis meewerkte aan een voorlichtingsfilmpje op de Spaanse tv. Daarin waarschuwde hij de kijkers voor de gevolgen van roken. We zien hem jongleren met een pakje sigaretten dat hij vervolgens met een doffe knal uit elkaar doet spatten.

Ook Gieling vertelt enthousiast over de medewerking die Cruijff tijdens de filmopnamen verleende. De zogenaamde allesweter stelde zich onderdanig op en bemoeide zich niet eens met de cameraposities. Tijdens een balletje trappen met een jonge tegenvoeter toonde de acteur Cruijff zich een snelle leerling. Gieling: ,,Hij was heel behulpzaam. Ik was na twee minuten draaien vergeten dat ik met Cruijff aan het werk was. Maar ik heb nooit enige twijfel laten blijken. Dan zou hij zeker de regie hebben overgenomen.''

De regisseur heeft voor twee speelhelften (speler, trainer) gekozen én een verlenging. In de epiloog komt Cruijff zelf aan het woord. Hij vertelt over de dieptepunten in zijn leven: de dood van zijn natuurlijke vader en de dood van zijn stiefvader. Hoogtepunten zijn er te veel om op te noemen. Is er niet één hoogtepunt? ,,Ik wil geen moment kiezen, dan zou ik de andere tekort doen'', besluit Cruijff in stijl.

`En un momento dado' gaat 29 januari in première tijdens Filmfestival Rotterdam en is vanaf 19 februari in de bioscoop te zien.