`Geen kunst, obscene verdraaiing'

Was de vernieling door de Israëlische ambassadeur in Zweden van een kunstwerk terecht of, aldus de kunstenaar, ,,gedrag van een intellectuele dwerg''?

Vredig dobberde het bootje over een bloedrode zee. Het tafereeltje, onderdeel van een installatie van de Israëlisch-Zweedse kunstenaar Dror Feiler en zijn vrouw Gunilla Sköld, werd vrijdagavond wreed verstoord door de Israëlische ambassadeur in Zweden, Zvi Mazel, die daarmee een politieke rel veroorzaakte.

De installatie maakt deel uit van de tentoonstelling `Making Differences' in het Historisch Museum in Stockholm, naar aanleiding van een door de Zweedse regering georganiseerde internationale conferentie over genocide. Sneeuwwitje en de waanzin van de waarheid heet het kunstwerk. Het bootje draagt als een soort zeil een foto van Hanadi Jaradat, een 29-jarige advocate die zich in oktober vorig jaar opblies bij een zelfmoordaanslag in een restaurant in Haifa waarbij zijzelf en twintig Israëliërs om het leven kwamen. Schijnwerpers accentueren de kleur van de zee. Op de achtergrond klinkt Bach, cantate 199 `Mijn hart zwemt in bloed'.

,,Dat is geen kunst, dat is afschuwelijk'', concludeerde Mazel, toen hij in een Zweedse krant las over het werk. Hij vroeg museumdirecteur Kristian Berg de installatie te verwijderen en toen die dat weigerde besloot hij, aldus de Israëlische krant Ha'aretz, eigenhandig zijn protest uit te voeren.

Televisiecamera's stonden er bovenop en registreerden hoe de ambassadeur de stekkers van de spotlichten eruit trok – hij had wel kortsluiting kunnen veroorzaken, aldus directeur Berg later – en vervolgens een van de lampen in de rode vloeistof gooide. In het tumult dat daarna ontstond probeerde Mazel zijn daad publiekelijk toe te lichten, maar hij kreeg geen kans en werd met lichte dwang door mensen van het museum de deur uit gewerkt.

De Zweedse regering heeft verontwaardigd gereageerd en wil vandaag Mazel op het matje roepen. ,,Hij zal de gelegenheid krijgen om uit te leggen waarom hij gedaan heeft wat hij heeft gedaan'', aldus een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken. ,,Wij vinden het onacceptabel om een kunstwerk op deze manier te vernielen.''

Mazel heeft geen spijt van zijn daad. ,,Ik had het volle recht om dat te doen'', zei hij in een interview dit weekeinde. ,,Dit was geen kunstwerk, het presenteerde haat tegen de bevolking van Israël. [...] Iemand moest iets doen om een einde te maken aan deze manier om uiting te geven aan haat tegen het joodse volk.'' Tegen de BBC verklaarde hij ,,net als ieder weldenkend mens'' zelfmoordaanslagen verschrikkelijk te vinden en destructief ,,zowel voor de daders, als voor degenen die ze vertegenwoordigen en die ze aanvallen''. Het kunstwerk was in zijn ogen een belediging van de slachtoffers van de aanslag. ,,Ik kon niet onverschillig blijven tegenover zo'n obscene verdraaiing van de werkelijkheid.''

In Israël is over het algemeen tevreden gereageerd op de actie van Mazel. Premier Ariel Sharon roemde het gedrag van de diplomaat, juist nu ,,wij getuige zijn van toenemend antisemitisme in de wereld en in Europa in het bijzonder''. Minister van Buitenlandse Zaken, Silvan Shalom, liet de Zweedse ambassadeur in Tel Aviv ontbieden en eiste dat het kunstwerk uit het museum verwijderd zou worden. Volgens Shalom ,,reflecteert de expositie de toenemende Europese vereenzelviging met en de rechtvaardiging van terreur tegen Israël en is opnieuw gebleken hoe compleet ongevoelig en gedachteloos wordt omgegaan met het lijden van een heel land en in het bijzonder degenen die geliefden hebben verloren of zelf gewond zijn geraakt.'' Volgens het ministerie had Zweden toegezegd de genocideconferentie op geen enkele manier te verbinden met conflicten in het Midden-Oosten.

Commentatoren en briefschrijvers in vrijwel alle Israëlische kranten steunen de ambassadeur. ,,Zvi Mazel maakte met zijn daad, afwijkend van het kille protocol, in principe gebruik van zijn vrijheid van expressie – in al zijn rigiditeit en vanuit zijn eigen waarheid – als een antwoord op een andere expressie'', aldus Ha'aretz.

Volgens Dror Feiler, geboren in Tel Aviv maar met de Zweedse nationaliteit en actief in de organisatie `Joden voor Israëlisch-Palestijnse vrede', heeft de ambassadeur niets van zijn kunstwerk begrepen. Hij wijst erop dat in de begeleidende tekst bij de installatie sprake is van `moord op onschuldige slachtoffers'. ,,We wilden laten zien dat de vicieuze cirkel van geweld en bloedvergieten alleen zal stoppen als we begrijpen welke mechanismen in een samenleving vol conflicten een mens kunnen veranderen en reduceren tot een wanhopig en verward individu.'' Volgens Feiler heeft Mazel ,,met het gedrag van een intellectuele dwerg en het eerste het beste tuig van de straat grote diplomatieke en politieke schade [...] toegebracht aan de staat Israël''.

In de catalogus van de tentoonstelling wordt uitgelegd dat de titel, `Making Differences', bedoeld is ,,om de vraag te stellen: `Maakt het wat uit [...] kan kunst, fotografie, enz. het verschil uitmaken?' en mensen betrekken bij een dialoog over deze onderwerpen''.