Somber toekomstbeeld op Haags literatuurfestival

Individuele geestelijke bijstand. Daarvoor pleitte de Zuid-Afrikaanse schrijfster Antjie Krog gisteravond op het internationale literatuurfestival Winternachten. Het toekomstbeeld staat dit jaar centraal in het Haagse Theater aan het Spui, en Krog ziet de toekomst niet heel rooskleurig in. ,,Het onbetwistbare resultaat van ons genie is het besef dat we ons op de resten van het denken bevinden, op de puinhopen van de geschiedenis en op de resten van de mens zelf.''

Of het de sombere teneur van Krogs openingsrede was, of het wat bedaagde publiek in vergelijking met vorige edities van Winternachten, de sfeer zat er niet echt in op de eerste van twee Winternachten. Positieve uitzondering vormde de woeste en indrukwekkende voordrachtkunst van Putu Wijaya, die een orakel over Azië voorlas. Het optreden ontlokte bij gespreksleider Chris Keulemans de opmerking: ,,Dit is niet orakelen, dit is een jamsessie.'' Wijaya, een Balinese jurist, journalist en dramaturg, voorzien van vrolijk wit petje: ,,Ik weet niet wat een orakel is, en ik weet ook niet wat Azië is.'' Of iemand een Aziaat is, zo legde Wijaya uit, is niet te definiëren door uiterlijkheden, want daar zijn te veel verschillen tussen. ,,Alleen rasa, gevoel, kan het misschien vangen. De globalisering, waar zoveel mensen van vrezen dat het de eigen identiteit zal wegvagen, zal dat gevoel niet veranderen.''

In de andere zaal sprak Michaël Zeeman, gezeten naast een immense stapel boeken, met de auteurs Thomas Rosenboom en Frank Westerman over de toekomst van het ideaal. Het resultaat: anti-utopische utopieën, aldus de gespreksleider. Westerman vertelde over de Russische schrijver Andrej Platonov, die romans schreef ter ondersteuning van het Sovjetregime. ,,Moet de onderbouw dat niet zelf doen, bij het Marxisme?'' vroeg Zeeman hem. Westerman erkende dat en gaf aan dat de schrijvers op termijn zelf ook niet meer geloofden in de illusie. ,,Platonov schreef toen een roman waarin hij voorstelde om een rechtbank op te richten, die de natuur zou tuchtigen wegens haar wandaden, zoals een mislukte oogst of een overstroming. Dat kwam niet door de censuur heen.''

Rosenboom vertelde hoe de hoofdpersoon uit zijn roman Publieke Werken uit angst voor de toekomst – ,,want toekomst is mooi, maar wel met mate'' – de toekomst juist omhelst. ,,Als een bokser die niet terugdeinst maar zijn tegenstander beetpakt.''

Angst voor de toekomst is iets wat de organisatie van Winternachten misschien ook krijgt, gezien het weinig sprankelende gebeuren op de eerste avond. Een vrouw die Winternachten al jaren bezoekt, maar vroeg vertrekt, ziet er in ieder geval weinig heil in. ,,Ik ging vandaag vooral voor Antjie Krog. Winternachten wordt ieder jaar minder, omdat steeds dezelfde mensen het doen. De formule is uitgewerkt.''