Koloniale waarden

Den Haag herbergt dit weekend het Winternachten-festival voor postkoloniale literatuur. Pieter Steinz wijdt het derde deel van een serie over literaire thema's aan koloniale verhoudingen in het algemeen en Chinua Achebe's `Things Fall Apart' in het bijzonder.

`Joseph Conrad was a bloody racist' beweerde de Nigeriaanse schrijver Chinua Achebe bijna dertig jaar geleden in zijn geruchtmakende lezing `An Image of Africa'. Aan de hand van Conrads beroemde en veelgelezen novelle Heart of Darkness liet hij zien dat donker Afrika in de ogen van het Westen altijd de Andere Wereld was geweest – een `abstract slagveld, ontdaan van alle herkenbare menselijkheid' waar de blanke beschaving het onderspit delft tegen ondoorgrondelijke beestachtigheid. Heart of Darkness mocht dan dateren uit de negentiende eeuw, het boek was volgens Achebe `beledigend en betreurenswaardig' en getuigde van vooroordelen die ontelbare mensen leed hadden berokkend.

Liefhebbers van de wereldliteratuur mogen Conrad niettemin dankbaar zijn, want het waren boeken als Heart of Darkness die Chinua Achebe (1930) ertoe aanzetten om in zijn werk literair tegenwicht te bieden aan het eurocentrische Afrikabeeld. In drie losjes verbonden romans – Things Fall Apart (1958), No Longer at Ease (1960) en Arrow of God (1964) – vertelde hij het verhaal van de Britse kolonisatie van West-Afrika vanuit het perspectief van de onderworpenen, het Ibo-volk in oost-Nigeria. Achebe, zelf de zoon van een Ibo die was overgegaan tot het christendom, deed dat veel genuanceerder dan zijn uitval naar Conrad doet vermoeden. In latere romans als A Man of the People (1966) en Anthills of the Savannah (1987) gebruikte hij zijn ironische stijl zelfs om een vernietigend beeld te geven van de corruptie van de Nigerianen en het Afrikaanse onvermogen om rechtvaardige politiek te bedrijven.

Zoals de titel Things Fall Apart al suggereert – de woorden zijn terug te vinden in W.B. Yeats' beroemde gedicht `The Second Coming' – gaat Achebe's eerste roman over het einde van een tijdperk. In het eerste deel, spelend aan het einde van de negentiende eeuw, worden we voorgesteld aan Okonkwo, de meest vooraanstaande krijger van het dorp Umnofia. Okonkwo is trots en traditioneel, twee eigenschappen die hem te gronde richten, maar hij wordt vooral gedreven door zijn angst om te eindigen als zijn vader, een onaanzienlijke muzikant. Hij is (te) streng voor zijn kinderen en doet uit plichtsbesef mee aan de rituele moord op de gijzelaar van een vijandige stam die hij drie jaar lang als een zoon in zijn huishouding heeft opgevoed. Maar zijn echte neergang begint wanneer hij wegens dood door schuld verbannen wordt, om pas na zeven jaar terug te keren. Zijn dorp is dan al onherstelbaar veranderd: het koloniale bestuur heeft de rechtspleging overgenomen en het christendom morrelt aan alle traditionele waarden van de Ibo-samenleving. Het verbaast niemand, ook de lezer niet, dat Okwonko in zo'n dorp niet meer kan leven.

Things Fall Apart, dat behalve een vaders-en-zonenroman ook een antropologische schets is van Afrika op het breukvlak van twee culturen, was Achebe's debuut. En wat voor een debuut! De tragedie van Okonkwo werd meteen bij verschijning gezien als het hoogtepunt van de zogeheten Nigeriaanse Renaissance, de literaire stroming die eerder in de jaren vijftig al Engelstalige klassieken als The Palm-wine Drinkard van Amos Tutuola en People of the City van Cyprian Ekwensi had voortgebracht. Achebe's roman sloeg bovendien aan in het buitenland: binnen veertig jaar waren er 45 vertalingen van gemaakt en tien miljoen exemplaren van verkocht. Omdat Achebe doorschreef aan een monumentaal oeuvre, en zich bovendien ontpopte als een gezaghebbend essayist, werd hij in de vroege jaren tachtig gedoodverfd als de eerste Afrikaanse Nobelprijswinnaar voor literatuur. Maar toen de Zweedse Academie in 1986 eindelijk een Afrikaan bekroonde, was dat zijn jongere land- en taalgenoot Wole Soyinka. De hoogste literaire eer ging aan Chinua Achebe voorbij, net als tachtig jaar eerder aan zijn betreurenswaardige inspirator Joseph Conrad.

Chinua Achebe:

Things Fall Apart

(uitg. Penguin Classics). Volgende week: film en de filmwereld. Besproken boek: Nathanael West: Day of the Locust.