Iolanta heerlijk en bruisend sprookje

Tsjaikovski's opera Iolanta, altijd ver achter de horizon van het ijzeren repertoire, beleeft nu in het Amsterdamse Muziektheater zijn Nederlandse geënsceneerde première. De anderhalf uur durende eenakter vulde op 18 december 1892 in het Mariinski Theater in Sint Petersburg de helft van een Tsjaikovski-avond, waarop ook het ballet De notenkraker werd uitgevoerd. Tien maanden later was Tsjaikovski dood na het drinken van met cholera besmet water. Zelfmoord lijkt waarschijnlijk, vlak na de de eerste uitvoering van de getourmenteerde Zesde symfonie `Pathétique'. Peter Schat schreef daarover zijn opera Symposion (1994).

Hoe vredig, etherisch en hoopvol is daarentegen Iolanta, naar een sprookje van Andersen met een happy end! De Franse prinses Iolanta, door haar omgeving altijd onkundig gehouden van haar blindheid, beseft tijdens een ontmoeting met de ridder Vaudémont dat ze iets mist: het licht in haar ogen, die voordien slechts dienden om tranen te huilen. In een oecumenische sfeer van gebedsgenezing met een Moorse arts die Allah aanroept, geneest ze van haar blindheid op grond van wilskracht en liefde voor God en voor Vaudémont. Ze ziet het goddelijke licht en haar geliefde. `Hosanna in den hoge! Gij zijt het schijnsel van het licht der waarheid.'

Het probleem van Iolanta is de ééndimensionaliteit, het gebrek aan echt drama, de geforceerd aandoende religieuze extase van het `op naar het licht'. Niet alleen wat atheïsten, ook sommige gelovigen zullen er moeite mee hebben. Als romantisch sprookje is Iolanta een variant op Tsjaikovski's ballet De schone slaapster en men kan Iolanta ook karakteriseren als een gezongen ballet. Als opera lijkt Iolanta vooral interessant als men die zou zien als de sublimatie van Tsjaikovski's onderdrukte homoseksualiteit, waarbij het slot staat voor zijn hoop op óf genezing daarvan óf een coming out.

Bij de Nederlandse Opera komen regissseur Ivo van Hove en zijn ontwerper Jan Versweyveld tot een enscènering die zich op esthetische en licht-conceptuele wijze houdt aan de letter van het libretto.

De geabstraheerde formeel aangelegde paradijselijke tuin waarin Iolante haar leven doorbrengt zien we als `half blind' in duister gehuld, maar bloemengeur verspreidt zich door de zaal. Na Iolanta's genezing licht alles op, daar blijft het bij.

Van Hove had aanvankelijk een ander slot voor ogen: na het `Er zij licht' blijkt de tuin een aards paradijs en daar staan Iolanta en Vaudémont stralend en herboren naakt (dankzij figuranten) als Adam en Eva. Volgens de Opera vond artistiek directeur Pierre Audi dat te kitscherig en àl te religieus. Van Hove zegt zelf tot andere gedachten te zijn gekomen: Iolanta en Vaudémont gaan als gewone mensen de wereld in. De finale oogt nu als een anticlimax, zonder een glorieus visueel slot, zo passend bij dit sprookjesverhaal.

De geserreerd bruisende muziek van Tsjaikovski is heerlijk. Dankzij de wondere pracht, de verheven sfeer en de fascinerende lichtheid van de superieur betrokken begeleiding van het gedreven spelende Nederlands Philharmonisch Orkest onder leiding van Yakov Kreizberg krijgt het verhaal van Iolanta een grote intensiteit. Die wordt slechts onderbroken door één nuchter moment als Iolanta zegt: ,,Dokter, begin maar met de behandeling.'' Het was van Kreizberg een hoogst overtuigend debuut in het Muziektheater, maar helaas is een vervolg daarop nog niet in zicht voor de nieuwe chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest, dat de meeste operavoorstellingen begeleidt.

De fraai zingende Elena Prokina viert een triomf met haar vervoerende en soms aangrijpende rol van Iolanta. Ludovit Ludha klinkt als Vaudémont te geknepen, te weinig stralend en te zwak. Verder is de cast goed, met onder anderen Andrzej Dobber als de dokter en Vassily Gerello als Robert. Een erg mooie rol zingt Anatoli Kotsjerga als de vader van Iolanta, beschermend en wijs.

Voorstelling: Iolanta van P.I. Tsjaikovski door de Nederlandse Opera o.l.v. Yakov Kreizberg. Decors, licht: Jan Versweyveld; kostuums: Dirk van Saene; regie: Ivo van Hove. Gezien: 15/1 Muziektheater Amsterdam. Herh.: t/m 30/1. Radio 4: 7/2 (opn. 17/1).