Henk Langendijk: verbied financiële constructies via `paradijzen'

Om beursschandalen te voorkomen moeten ondoorzichtige constructies blootgelegd worden. Henk Langendijk, hoogleraar financiële verslaggeving, zegt tegen Roel Janssen dat er een einde moet komen aan de zegeningen van belastingparadijzen.

Het houdt niet op met de Europese boekhoudschandalen. Amper bekomen van Ahold, hebben we nu Parmalat en Adecco. Is er meer fraude of wordt er beter gecontroleerd?,,Ik denk dat het de top van de ijsberg is. Dit zijn toevalstreffers. De accountants hebben in het verleden wat veel meegedacht met het management. Nu gaan ze scherper controleren. Versterking van het toezicht vergroot de kans dat er meer schandalen boven water komen. Dus is de vraag: who is next?''

Hebben directies zichzelf te veel ruimte gegeven?

,,De jaarrekeningen worden in eerste instantie door de onderneming opgesteld. De onderneming is verantwoordelijk. Bij Parmalat hebben meneer Tanzi en zijn familie vrij spel gehad. Juristen, bankiers en accountants faciliteren dat in verschillende rollen.''

Bij Parmalat is 13 miljard dollar verdwenen. Het zou hetzelfde zijn als wanneer 2,5 procent van de Nederlandse economie plotseling zoek is. Hoe is dat mogelijk?

,,Ik denk dat er sprake is geweest van omzet verzinnen, winst verzinnen en daarmee de beurskoers opkrikken. Die omzet moest ergens vandaan komen. Blijkbaar waren er mogelijkheden geld te genereren via het uitgeven van obligaties. Daarmee kwam geld binnen waarmee de verzonnen omzet betaald werd.''

Dan heb je het toch over fictie en niet over boekhouding?

,,Het geld werd opgevoerd in de balans en de winst- en verliesrekening. Op een gegeven moment is dat niet meer vol te houden en blijkt het geld zoek. Ik vraag me af: is het geld er ooit geweest?''

Bij Parmalat zijn handtekeningen vervalst en daarmee werd een bankrekening met een tegoed van 3,9 miljard dollar gefingeerd. Die rekening bestond helemaal niet.

,,Ondernemers dachten dat ze ermee weg konden komen. Als er de zekerheid is dat accountants alles checken, dan komt het bij de leiding niet op om zo kinderlijk eenvoudig te knoeien.''

Het begint creatief en het eindigt met grootschalige fraude.

,,De accountant leunt mee, prima, het kan nog net binnen de wet- en regelgeving. Dan gaat men agressief boekhouden, net over de grens. Dat gaat ook nog met die accountant. En dan kunnen mensen de verleiding niet meer weerstaan en gaan ze volstrekt over de schreef en zijn ze frauduleus bezig. Er is nu duidelijk een verandering gaande binnen de accountancy: tot hier en niet verder. Als het mes van de grasmaaimachine scherper wordt, ga je meer maaien.''

Het is ook een kwestie van concurrentie tussen de grote vier accountantskantoren. Ze willen hun klanten niet kwijtraken.

,,Dat speelde een rol. Bovendien haalden accountantskantoren grote omzet binnen via fiscale adviesverlening. Ik ben er een groot voorstander van dat er in Nederland voor beursgenoteerde ondernemingen een verplichte scheiding komt. Accountantskantoor X doet de controle van de boeken en kantoor Y doet de fiscale adviesverlening.''

Maar de adviesverlening is het lucratiefst.

Ik ben niet tegen advisering door accountantskantoren, maar dat moeten ze niet doen bij klanten waarvan ze de boekhouding controleren. Die opdrachten moet je scheiden. Ook bedrijven raken hiervan overtuigd.''

Belastingadviseurs adviseren bijvoorbeeld dat een bedrijf zijn financiering laat lopen via een brievenbusbedrijf of een trust in een belastingparadijs.

,,Misschien moeten financiële constructies via dergelijke belastingparadijzen verboden worden. We moeten uitzoeken of we ondernemingen kunnen verbieden daar al die ondoorzichtige vennootschappen op te richten. Belastingparadijzen geven aanleiding tot eindeloos geschuif met bv's om dingen te doen die vaak onoirbaar zijn. Dat heeft geen enkele maatschappelijke meerwaarde.''

Parmalat heeft miljarden dollars aan obligatieleningen uitgegeven via de Kaaiman Eilanden, Nederlandse Antillen en Nederland. De meerwaarde was dat ze daar geen belasting over hoefden te betalen.

,,Het is niet goed dat er geen belasting wordt betaald, maar het is nog erger dat de Kaaiman Eilanden, Curaçao en andere tax havens worden gebruikt voor frauduleuze handelingen. Het spinnenweb van vennootschappen is zo ondoorzichtig dat zelfs accountants niet meer weten wat er eigenlijk aan de hand is. Niemand weet hoe het zit.''

Stel dat de G-7, de groep van grootste industrielanden, besluit: bedrijven in onze landen krijgen een verbod om financiële constructies via belastingparadijzen te laten lopen.

,,Ik kan me voorstellen dat beurstoezichthouders tegen een onderneming zeggen: we moeten een ondertekende verklaring van u krijgen dat u niet op Kaaiman Eilanden zit. Misschien moet Nederland er ook mee ophouden de belastingparadijzen op de Antillen te faciliteren.''

Niet alleen de Nederlandse Antillen, ook Nederland zelf is een belastingparadijs.

,,Nederland heeft inderdaad fiscaal interessante faciliteiten.''

Voor Parmalat was het interessant om in Nederland vier financieringsmaatschappijen te vestigen, waarvan het Rotterdamse advocatenkantoor Nauta Dutilh de administratie deed.

,,Over de betekenis van die fiscale holdingconstructies kunnen vragen worden gesteld. Maar als we die afstoten, wordt Nederland minder aantrekkelijk voor buitenlandse vestigingen. We willen fiscaal aantrekkelijk zijn als land om werkgelegenheid te creëren. Dat geldt natuurlijk ook voor Curaçao.''

Een postbus open en dicht doen biedt toch helemaal geen werkgelegenheid.

,,Op Curaçao wonen veel juridische en fiscale dienstverleners en die geven geld uit. De offshore business is daar een van de weinige bloeiende sectoren.''

In Nederland levert zo'n Parmalat-constructie hooguit werk op voor drie advocaten.

,,Misschien moeten we er maar mee ophouden. Het probleem is dat we binnen de EU ook Luxemburg hebben en binnenkort Malta.''

Wat raadt u Eurocommissaris Bolkestein aan?

,,Ik zou willen dat er een studie komt naar een verbod op het gebruik van tax havens door Europese beursgenoteerde ondernemingen.''

Er bestaat het keurmerk van de vereniging van huisvrouwen, er is een milieukeurmerk, dan krijg je een keurmerk van fiscaal fatsoen.

,,Ik pleit voor een onderzoek naar de schadelijke effecten van belastingparadijzen. Vooral naar de ondoorzichtigheid die ondernemingen mogelijkheden geeft om frauduleus bezig te zijn. Moeten we eerst nog tien schandalen hebben? Als je de hele keten van het toezicht verscherpt, dan passen de ondernemers hun gedrag aan.''