`Eindelijk is Hollywood positief over Japan'

Het Japanse leger en de conservatieve regering zijn blij met `The Last Samurai'. De film staat ver af van het hedendaagse Japan en verheerlijkt het vechtlustig verleden.

Zou het script van The Last Samurai soms zijn geschreven in het Witte Huis? Japan staat al decennia langs de zijlijn terwijl een `echte man' als George W. Bush zijn troepen de wereld instuurt. Op het moment dat de Verenigde Staten aandringen dat ook Japan meehelpt in Irak verschijnt in de Japanse bioscopen plots een Hollywood-hommage aan Japanse strijders. Alsof de VS Japan eraan willen herinneren dat het land ooit wist wat vechten was.

,,Dit verhaal staat ver van hedendaags Japan'', schrijft hoogleraar Michio Ochi in het programmaboek dat in Japanse bioscopen wordt verkocht. En de vraag rijst, zo vervolgt Ochi, of de Amerikaanse hoofdrolspeler ,,niet ten tonele is verschenen als een gezant die, door het laten herleven van samoerai die als een droombeeld zijn verdwenen, ons de vraag voorlegt of wij hier wel klaar voor zijn.''

Deze boodschap lijkt te zijn aangekomen bij het Japanse leger. Het gebruikt de film om het moreel op te vijzelen van troepen die naar Irak gaan, zo berichtte de krant Yomiuri afgelopen week. ,,Bekijk The Last Samurai en leer iets over de Japanse ziel'', zo citeert de krant een officier. De aangehaalde `Japanse ziel' is natuurlijk bushido, ofwel de weg van de samoerai, die absolute trouw en doodsverachting voorschrijft. Voor de soldaten is die studie nodig want ,,ook de hedendaagse Japanner begrijpt niets van bushido'', constateerde een andere krant.

De bushido-doctrine bepaalt dat de krijger voortdurend gereed is om te sterven, want op overtreding van de strenge regels stond rituele zelfmoord. Een beroemde groep samoerai die in 1864 werd opgericht om verandering tegen te houden, verloor op deze manier in de eerste jaren van haar bestaan meer leden dan door wapens van tegenstanders.

Positieve reacties in Japan concentreren zich op het feit dat deze film groots spektakel biedt en dat Hollywood Japan nu eens positief en natuurgetrouw neerzet, al constateert men wel dat het verhaal van de film puur fictioneel is. De film draait om samoerai die weigeren mee te gaan in de modernisering van Japan als het land, eind negentiende eeuw, zich onder Amerikaanse druk opent voor buitenlandse handel. De Amerikaanse officier Algren (Tom Cruise) komt naar Japan om de regering te helpen bij de opbouw van een modern leger. Algren herkent bij de samoerai een eergevoel dat hij mist sinds hij deelnam aan de vernietiging van indianen en sluit zich bij hen aan. Gezamenlijk gaan ze met hun traditionele zwaarden bewust hun ondergang tegemoet tegen het moderne regeringsleger.

Maar Japanse samoerai namen al in de zestiende eeuw van Spanjaarden en Portugezen vuurwapens over, waarmee ze begin zeventiende eeuw zonder problemen de Europeanen de deur konden wijzen. Nadien kende Japan vrede in isolement, tot de Amerikanen arriveerden – de periode van The Last Samurai. In de tussenliggende eeuwen was de samoerai verworden tot een erfelijke bureaucraat die zijn zwaarden vooral droeg als symbool van zijn positie en de kunst van het zwaardvechten beoefende als tijdverdrijf. Na de komst van de Amerikanen verzette een deel van de samoerai zich inderdaad tegen toelating van vreemdelingen en werd het land geplaagd door interne oorlogen. Maar zelfs conservatieve samoerai gebruikten geweren en kanonnen om hun doel te bereiken. De laatste veldslag in The Last Samurai – zwaarden tegen vuurwapens – is dan ook fantasie.

Bespiegelingen over de relatie tussen bushido en politieke structuren ontbreken in The Last Samurai, maar in Japan roept de film dit wel op. De Tokyo Shinbun constateert dat ,,bushido is gebruikt door het militarisme in de jaren dertig van de vorige eeuw.'' Onder de kop `Samoerai en zelfmoordterreur' schreef de krant Mainichi: ,,Naarmate de modernisering voortschreed, groeide de haat tegen een samenleving die was gegrondvest op het nastreven van persoonlijk gewin. De bevolking sloot zich op in de mooie illusie van een harmonische gemeenschap onder leiding van de keizer [...] en stortte zich in een alles vernietigende oorlog.''

Conservatief Japan grijpt graag terug op de waarden uit tijden dat Japan nog niet werd overspoeld door gedachten over democratie. Daarbij verwijst men niet alleen naar de samoerai maar ook naar de kamikazepiloten in de Tweede Wereldoorlog. De conservatieve regering wil al jarenlang wettelijk vastleggen dat vaderlandsliefde weer een doelstelling van het onderwijs moet zijn. De oppositie verzet zich daartegen, onder verwijzing naar waar dat toe kan leiden.

Voor het conservatieve Japan is The Last Samurai een opsteker: Hollywood verheerlijkt feodaal bushido ten koste van modern individualisme.