Bijna-ramp

Tijdens de finish van de Elfstedentocht op de Groote Wielen van 18 januari 1963 ontsnapte Nederland aan een ramp van enorme omvang. Marnix Koolhaas en ik gingen daar vorig jaar al uitgebreid op in ons VPRO-radioprogramma en boek over die tocht. Met die 18de januari wederom voor de deur wordt dit keer de officiële weergave van een gesprek aangehaald van de Friese Commissaris van de Koningin met de verantwoordelijke burgemeesters. Ik heb namelijk een opvallend verschil gevonden over hoe die bijna-ramp plaats had. De menselijke aard volgend geeft iedereen elkaar en vooral niet zichzelf de schuld.

Eerst de feiten. Toen Renier Paping iets voor half vijf zijn laatste meters schaatste, stroomde het ijs vol met toeschouwers. Ongeveer op hetzelfde moment parkeerde de koninklijke helikopter met koningin Juliana en haar dochter Beatrix op datzelfde ijs, wat een nieuwe golf enthousiasme en vooral mensen veroorzaakte. Het ijs bolde, er kwam water op en opeens kwamen honderden mensen, inclusief Paping en de koningin, in direct levensgevaar. Het water eronder was namelijk zo'n zes meter diep en een duik daarin betekende een bijna zekere dood. Typisch zo'n incident waarover de verantwoordelijken nog een woordje willen wisselen.

Dan de meningen. Sjirk Velstra was als ijsmeester vanuit Bartlehiem verantwoordelijk voor de finish. ,,De baan had ik helemaal gelegd van Bartlehiem hier naartoe'', zei hij ons vorig jaar bij de Groote Wielen. Hij had de finishlijn getrokken op ijs met weinig water eronder, zodat bij een breuk hoogstens een nat pak werd opgelopen. Maar toen werd Velstra in zijn huis bezocht door agenten, die hem naar de Groote Wielen brachten. ,,De burgemeesters van Tietjerksteradeel en Leeuwarden waren er, en de politieautoriteiten.'' Hij moest de finish verplaatsen, zeiden ze. ,,Ik vind dat wel een beetje riskant'', antwoordde hij, ,,want hier komt publiek en alles''. Maar hij had het maar te regelen. Conclusie: de autoriteiten waren verantwoordelijk voor de bijna-ramp.

Nog een mening, die is vastgelegd in notulen van een bijeenkomst op 27 maart 1963 van de burgemeesters en de Commissaris van de Koningin. De districtscommandant van de rijkspolitie Leeuwarden zei naar aanleiding van de genomen maatregelen om problemen te voorkomen: ,,Deze zouden waarschijnlijk voldoende zijn geweest, indien de Elfstedencommissie de aanvankelijk geplande finishbaan niet op het laatste moment meer naar het noorden had verplaatst. Bovendien bracht de onverwachte komst van de koninklijke familie per helikopter het publiek tot een zo groot enthousiasme, dat de afscheidingen werden verbroken.''

Conclusie: de Elfstedencommissie was verantwoordelijk voor de bijna-ramp. En de koningin ook een beetje.

Ruim veertig jaar later spreek ik geen oordeel uit, maar beperk me tot de weergave van dit meningsverschil. De affaire heeft er wél voor gezorgd dat de Groote Wielen werd vervangen door de Bonkevaart. Met tot en met de laatste keer in 1997 Velstra als verantwoordelijke ijsmeester.

jurryt@xs4all.nl