Poolse kikkers kwaken mooier

In de serie vertaalde klassieken deze week

`Heer Tadeusz' van Adam Mickiewicz (uit het Pools vertaald door Tom Eekman. M. Bondi, 341 blz. 29,50 euro).

Litouwen, o mijn vaderland! Als levenskracht ben jij!

Hoe hoog je gewaardeerd moet worden, dat beseft slechts hij

Die je verloor – jouw schoonheid wil ik hier beschrijven,

Want heimwee en verlangen zijn het die mij drijven.

Polen een land van illegale aspergestekers en onder de prijs werkende bouwvakkers? Welnee, Polen is een land van dichters, een land met een eeuwenoude literatuur! En de koning van die literatuur, de auteur van bovenstaande regels die elke Pool uit zijn hoofd kent, is Adam Mickiewicz.

Adam Mickiewicz is in 1798 geboren in een kleine stad in wat tegenwoordig Wit-Rusland is, hij studeerde in Vilnius en werkte na zijn studie als leraar in Kaunas, beide tegenwoordig in Litouwen gelegen. In 1822 verschijnen zijn eerste gedichten. Het jaar daarop wordt hij door de Russische politie gearresteerd op beschuldiging van samenzwering tegen de staat. Na een korte gevangenschap wordt hij naar Rusland verbannen. Hij mocht er gaan en staan waar hij wilde, als het maar niet in Polen was. Hij maakte furore in de salons in Sint Petersburg en Moskou, verbleef enige tijd in Odessa en maakte een reis naar de Krim.

In zijn Russische jaren maakte hij kennis met vele belangrijke Russische schrijvers onder wie Alexander Poesjkin. Door toedoen van een invloedrijke minnares en door zijn goede connecties slaagt hij erin een paspoort te bemachtigen. In 1829 vertrekt hij naar Duitsland waar hij Goethe bezoekt. De rest van zijn leven woont hij in Parijs waar hij enige jaren aan het Collège de France professor in de Slavische literatuur was. Hij werd ontslagen toen hij op zijn colleges de leer van een bevriende Poolse mysticus begon te verkondigen. Verder staat zijn leven in dienst van de Poolse onafhankelijkheidsstrijd. In het revolutiejaar 1848 stort hij zich volop in de politieke actie. Hij gaat naar Italië om een Pools legioen op te richten dat tot taak moest krijgen het Habsburgse rijk, dat een deel van Polen bezet hield, te helpen ontwrichten. In 1855, midden in de Krimoorlog, begeeft hij zich naar Constantinopel met een overeenkomstig doel. Zijn verblijf in Turkije werd hem echter fataal, hij liep cholera op en stierf binnen enkele dagen.

Opvallend is dat Mickiewicz, met uitzondering van een bezoek aan Poznan dat toentertijd Duits was en Posen heette, nooit van zijn leven een voet heeft gezet op het huidige Poolse grondgebied. Zelfs van een bezoek aan Warschau is ons niets bekend. Het eerste woord van zijn meesterwerk Heer Tadeusz is dan ook `Litouwen' en niet `Polen'.

Mickiewicz was een typisch romantische patriot, met een denkwereld die een eigenaardig mengsel was van mystiek en utopisch socialisme. Fanatiek was hij echter niet. Zo bestreed hij weliswaar het tsaristische regime maar had hij ook vele Russische vrienden en was hij een groot bewonderaar van de recente Russische literatuur.

Heer Tadeusz, geschreven in 1833-'34, geldt als zijn belangrijkste werk dat al spoedig na verschijnen het Poolse nationale epos is geworden. Mickiewicz zelf had er geen hoge dunk van, hij zag het meer als een tussendoortje, geschreven om in dagen van ingespannen revolutionaire actie de zinnen wat te verzetten. Het is een dichtwerk van meer dan tienduizend regels gewijd aan het wel en wee van een kleine Oost-Poolse gemeenschap in de jaren 1811-1812, aan de vooravond van Napoleons grote veldtocht tegen Rusland. De grens tussen Frans en Russisch gebied was de rivier de Niemen die dwars door Polen en Litouwen liep. Het dorp van Heer Tadeusz bevindt zich op Russisch gebied, maar men is er in afwachting van de bevrijding door de Fransen van wie men verwacht dat ze het koninkrijk Polen in oude glorie zullen herstellen. Mickiewicz had als veertienjarige jongen iets dergelijks meegemaakt.

Het is een afwisselend verhaal waar van alles in zit wat de lezer van die tijd kon amuseren, zoals een liefdesintrige, een berenjacht, natuurbeschrijvingen, enig patriottisme en veel vechtpartijen. Om het compleet te maken is er ook nog een geheimzinnige monnik die als een deus ex machina soms in de handeling ingrijpt en die later de vader van Tadeusz blijkt te zijn. Heer Tadeusz gaat eigenlijk nauwelijks over Tadeusz, het is het verhaal van twee Litouwse clans die als goede patriotten in onmin leven met de Russische bezetter, maar vooral ook met elkaar. Illustratief is de centrale knokpartij in het boek. De clan van de Dobrzyners pleegt een verraderlijke overval op het landgoed van de Soplica's, de familie van Tadeusz. Na een snelle overwinning drinken de manschappen zich laveloos aan de overvloedige drankvoorraad, vallen in slaap, waarna een afdeling Russische gendarmes de orde komt herstellen en het dronken gespuis in de boeien slaat. Maar dan ontdekken de Russen zelf de drankvoorraden en drinken ook zij zich laveloos. En dan wordt in de Poolse kemphanen ineens de patriot wakker. Ze vergeten hun geschillen en bereiden de Russische bezetters een smadelijke aftocht.

Dat die Poolse overwinning slechts een Pyrrus-overwinning kon zijn, daar gaat Mickiewicz wijselijk niet op in, het is de lezer ook zo al duidelijk dat het Poolse patriottisme met de nodige korrels zout moet worden genomen. `De kikkers kwaken nergens mooier dan in Polen' is een voorbeeld van een enigszins ironische opmerking waarmee Mickiewicz de Poolse vaderlandsliefde geregeld relativeert.

Pan Tadeusz is een romantisch epos, maar Tadeusz is nauwelijks een romantische held te noemen. Hij is een brave jongeman die een tamelijk ondergeschikte rol in het verhaal speelt: hij wordt verliefd op de jonge Zosia, laat zich verleiden door de rijpe Telimena, trouwt tenslotte toch met zijn Zosia, jaagt en vecht, maar verricht daarbij geen heldendaden. Van enig conflict met zijn omgeving of met zichzelf, zoals dat een echte romantische held betaamt, is geen sprake. Niet alleen Tadeusz, maar iedereen in dit boek is in volmaakte harmonie met zichzelf zowel als met zijn omgeving.

Heer Tadeusz is een heerlijk ouderwets epos over stoere mannen die niet helemaal met hun tijd zijn meegegaan en daarom een beetje belachelijk zijn. Ze kunnen nog niet eens een beer doden, vechten liever met het zwaard dan met het geweer – wat in 1811 al weinig effectief was – en zijn buitengewoon standsbewust hoewel de meerderheid nauwelijks beter leeft dan een boer.

Het vertalen van Heer Tadeusz is een titanenarbeid. Mickiewicz gebruikte het in Polen gangbare syllabenvers met een vast aantal lettergrepen per regel waarbij de plaats van de klemtonen geen rol speelt. De vertaler, Tom Eekman, heeft dit omgezet naar het in Nederland gebruikelijke accentvers, met een regelmatige afwisseling van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. Bovendien heeft hij het rijm gehandhaafd: Heer Tadeusz is geschreven in regels die twee aan twee op elkaar rijmen. Het is een vorm die bijna al de tienduizend regels volgehouden wordt, wat soms tamelijk eentonig is. Wat vormvernuft betreft is Mickiewicz beslist de mindere van zijn Russische vriend Poesjkin.

De vertaler heeft zich met verve en vindingrijkheid van zijn taak gekweten, maar helemaal vlekkeloos is zijn vertaling niet. Hij heeft nogal wat apostrofs nodig om het metrum kloppend te krijgen. Je krijgt dan regels als `met 't kromzwaard hoog geheven liep hij, d'adel achter 'm aan'. Ook moet de woordvolgorde van het Nederlands het een enkele keer ontgelden om het rijmwoord op zijn plaats te krijgen: `hun vechtlust sterk bekoelde', heet het dan in plaats van `hun vechtlust bekoelde sterk', of gevóchten rijmt op hártstochten, wat niet zo heel mooi is. Maar op tienduizend regels is er altijd wel wat te klagen. Het Poolse nationale epos is er nu tenminste in het Nederlands in een knappe en leesbare vertaling, en passend geïllustreerd met ouderwetse kopergravures van een niet met name genoemde illustrator.