`Berisping is aantasting publieke eer'

Een Turk laat niet met zich spotten. Wie hem en plein public terechtwijst, schendt zijn eer. ,,Een berisping zorgt in Nederland voor verwarring.''

,,Zeker speelt de culturele achtergrond van de dader een rol.'' Erik Jan Zürcher, hoogleraar moderne Turkse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, denkt dat het Turkse eergevoel een factor was voor Murat D., de leerling die leraar Hans van Wieren doodschoot.

De precieze toedracht van de schietpartij en het motief van de zwijgende dader zijn nog onduidelijk, maar door informatie van medeleerlingen ontstaat – onder voorbehoud – een beeld van de relatie tussen dader en slachtoffer. Murat D. zou zich vernederd hebben gevoeld door berispingen van Van Wieren, die in zijn functie van onderdirecteur als taak had om leerlingen aan te spreken op wangedrag.

Zurcher: ,,Relevant is vooral of die berispingen onder vier ogen plaatsvonden, of voor het oog van klasgenoten. In het laatste geval is er sprake van publieke vernedering, van gezichtsverlies, en dat wordt als heel problematisch ervaren in de Turkse cultuur. De publieke eer is cruciaal, die bepaalt je status binnen de gemeenschap. In dit geval was dat waarschijnlijk vooral de vriendengroep, maar het gaat ook om de status in bredere kring.''

Wat is het kenmerk van die sociale status?

,,Zo'n jongen moet laten zien dat er niet met hem te spotten valt, laten zien dat zijn eer hem veel waard is. Hij moet laten zien dat hij een goede beschermer is, dat als het er op aankomt hij in staat is om bijvoorbeeld zijn zus en moeder te beschermen. Deze jongen schijnt een leidersfiguur geweest te zijn, een macho. Dan weegt dit allemaal nog zwaarder, want hij heeft meer status die aangetast kan worden.''

Als er inderdaad sprake was van gezichtsverlies, was er dan geen andere optie om dat te herstellen?

,,Deze jongen heeft geen rationale afweging gemaakt, bij hem zijn de stoppen doorgeslagen. Bij eerwraak kan er sprake zijn van een rationale beslissing, dan is er een dwangsituatie, er moet gereinigd worden. Dat is bij krenking van de publieke eer niet het geval, het is geen dwangsituatie. Als deze jongen steviger in zijn schoenen had gestaan, had hij op een andere manier zijn status kunnen bevestigen, met meiden of sport. Maar ik krijg niet de indruk dat hij stevig in zijn schoenen stond.''

Kunnen leraren op scholen in Turkije wel optreden zonder de publieke eer van een leerling te schenden?

,,Daar is dat geen probleem, omdat de hiërarchische verhoudingen tussen leraar en leerling volstrekt helder zijn. Een berisping van iemand die duidelijk de meerdere is, geldt niet als gezichtsverlies. Voor Turkse leerlingen is het Nederlandse onderwijs een losgeslagen bende, waar ze elke dag opnieuw zelf de grenzen moeten bepalen. Kinderen uit een patriarchale, autoritaire traditie hebben daar moeite mee, omdat ze de verschillende posities van de Nederlandse leraar niet kunnen duiden. Soms is het een vriend, soms iemand die straft. In Turkije valt een berisping op z'n plek, hier zorgt het voor verwarring.''

Moet het Nederlandse onderwijs meer rekening houden met de culturele achtergrond van allochtone leerlingen?

,,Dat kan niet, want de manier waarop wij ons onderwijs hebben ingericht is een weerspiegeling van onze niet-hiërarchische samenleving. Het probleem voor deze leerlingen is het contrast tussen twee werelden. Thuis is het streng, op school is men coulant. Maar niet altijd, en dat is moeilijk te duiden voor deze jongeren.''