Bruckner horen, bossen zien

In `Brahmsfantasieën' gaat hoogleraar Henk van Os in op synesthesie, de vermenging van zintuigelijke waarnemingen.

In zijn vrije tijd speelt Henk van Os, hoogleraar kunst en samenleving aan de Universiteit van Amsterdam, viool. Maar voor de vier concertlezingen onder de titel Brahmsfantasieën die hij vanaf morgen geeft met het Aldebaran Pianokwartet, laat Van Os zijn instrument gewoon thuis, en zijn het Kees Hülsmann, concertmeester van het Rotterdamse Philharmonisch Orkest, altviolist Richard Wolfe, cellist Daniël Esser en Jet Roeling die muziek maken. Van Os is spreker en samensteller van het programma, waarin wordt ingegaan op de relatie tussen beeld en klank; voorstellingen en muziek.

,,Toen ik directeur was van het Rijksmuseum, ontdekte ik in het Rijksprentenkabinet een serie etsen van Max Klinger (1857-1920) geïnspireerd op muziek van Brahms'', licht Van Os toe in zijn Amsterdamse werkkamer. ,,Het leek me toen al een ontzettend leuk plan die etsen te exposeren en pianiste Jet Roeling te vragen daarbij werken van Brahms uit te voeren.''

Dat oude plan wordt nu uitgevoerd. De opzet van het muziek-en-beeldprogramma is tweeledig. Voor de pauze speelt Roeling Brahms' Rapsodie op.79 nr. 1, waarbij een selectie uit Klingers etsen naar aanleiding van Brahms' muziek wordt getoond. Van Os: ,,De vraag aan de toehoorders/-schouwers is dan of zij die beelden in de muziek herkennen. Dat kan ook níet het geval zijn. Er zijn zeer veel verschillende vormen van synesthesie.''

Op de aard en verschijningsvormen van het verschijnsel synesthesie, zintuiglijke kruisbestuiving, gaat Van Os in zijn lezing dieper in. Zijn eerste kennismaking met een dergelijke `dubbelervaring' is hij nooit vergeten. ,,Met mijn moeder bezocht ik een concert. De Groninger Orkest Vereniging speelde een symfonie van Bruckner, en ik zag er bossen bij. Maar dat durfde ik mijn moeder niet te vertellen. Ik was bang dat ze me een kleine aansteller zou vinden.

,,Synesthesie is een complex begrip'', vervolgt Van Os. ,,Het is omgeven met vaagheid. Maar in het sterk multimediaal georiënteerde heden is synesthesie overal concreet aanwezig, met videoclips als duidelijk voorbeeld. Juist daarom leek het me aardig na te denken over de ware aard van het begrip, en de verschillende typen nu eens wél scherp te omlijnen. De samenhang tussen Schönberg en de kunst van Kandinsky is wezenlijk anders dan die tussen de monotone muziek van Morton Feldman en de vrijwel monocolore kunst van Mark Rothko. Bij Klinger en Brahms gaat het vooral om het bij die muziek associëren van bepaalde beelden.''

Van Os koestert een bijzondere fascinatie voor de werken van Klinger en symbolistische kunstenaars uit die tijd, onder wie de Zwitser Arnold Böcklin (1827-1901) en de Duitser Franz von Stuck (1863-1928). ,,Hun werken worden ten onrechte vaak hoogst verdacht gevonden. In 1974 heb ik een tentoonstelling gemaakt voor het Groninger Museum waarin werken van Böcklin en Von Stuck werden afgezet tegen latere kunst. Een `psychische viezerd in Groningen' noemde een krant me toen! Maar ook het oeuvre van Klinger wordt pas kort op waarde geschat. Zijn Handschuh-serie bijvoorbeeld wijst vooruit naar het surrealisme en heeft op kunstenaars als Max Ernst en Salvador Dalí een geweldige indruk gemaakt.

In verschillende opzichten is het opvallend dat Brahms werd geroerd door Klingers etsen; in de felle strijd die rond 1870 woedde tussen Brahms en Wagner, stond Brahms voor het idee van de absolute, slechts zichzelf voorstellende muziek. Dat de beelden op basis van zijn muziek toch zijn goedkeuring wegdroegen, heeft te maken met de eigen mogelijkheden van het beeld, stelt Van Os. ,,Dat is een van de aspecten waarop ik in mijn lezing inga. Brahms ziet beeld en muziek als twee fundamenteel afzonderlijke kunstvormen, met hun eigen recht en ruimte. Ik stel mij bij muziek altijd beelden voor. Maar bij het zien van beelden hoor ik geen muziek. Dat zal mijn afwijking zijn. Maar het is leuk erover te denken en te praten.''

`Brahmsfantasieën' door prof.dr. Henk van Os en het Aldebaran Kwartet i.s.m. Impresariaat Alferink: 16/1 De Oosterpoort, Groningen; 6/2 De Doelen, Rotterdam; 8/2 De Harmonie, Leeuwarden; Nieuwe Kerk, Amsterdam, datum n.t.b..