Drie kinderen gesmoord in vaders oorlogstrauma

Wat zou de reden zijn dat De prijs van overleven nu eerst stilletjes in één bioscoopje wordt uitgebracht, en voor risico van de maker? Dat zich geen distributeur heeft gemeld voor de film die op het Nederlands Filmfestival in Utrecht een Gouden Kalf kreeg voor de beste korte documentaire en die straks wordt vertoond op het festival van Berlijn? Terwijl De prijs van overleven het vervolg is op de veelgeprezen documentaire Begrijpt u nu waarom ik huil? (1969-1971). Terwijl de maker, Louis van Gasteren, een van de meest gelauwerde Nederlandse filmers is, met titels als Omdat mijn fiets daar stond en Hans, het leven voor de dood op zijn naam.

Het komt ongetwijfeld juist doordat Van Gasteren de maker is. In de tussenliggende jaren is hij voorwerp geworden van beschuldigingen en procedures over zijn gedrag in de bezettingstijd. Het Parool beschuldigde Van Gasteren ervan een onderduiker te hebben vermoord met roof als motief.

Die beschuldiging is in 1995 door de Hoge Raad ten slotte van de hand gewezen als onvoldoende onderzocht. Aan de andere kant oordeelde de Amsterdamse rechtbank nog vorig jaar dat Van Gasteren ,,geen overtuigend bewijs'' had geleverd om het doden van die onderduiker als een verzetsdaad te presenteren.

Wie zal zeggen in hoeverre deze affaire doorwerkt in de receptie van zijn films? Zeker als zo'n film ook nog eens over de Tweede Wereldoorlog gaat. Toen Van Gasteren vorig jaar zijn Gouden Kalf kreeg, klonk applaus én gejoel – was dat voor de film of voor de maker? Anders gezegd: is De prijs van overleven een goede documentaire?

Begrijpt u nu waarom ik huil? is van historische betekenis gebleken en wordt in de geschiedschrijving aangehaald als mijlpaal in de bewustwording van de psychische noden van oorlogsslachtoffers. Die urgentie mist De prijs van overleven. In de jaren tussen 1969 en nu zijn we overláden met oorlogsleed.

Maar dat doet niets af aan deze film. De eerste film, die Het Ketelhuis samen met De prijs van overleven vertoont, ging vooral over de gevolgen van vier jaar concentratiekamp voor ex-gevangene Joop. De nieuwe film, gemaakt na het overlijden van Joop in 2000, gaat over de gevolgen van tientallen jaren herinnering aan het concentratiekamp voor Joops naasten.

Vooral zijn drie kinderen, van wie twee alleen schriftelijk commentaar willen geven in de film, zijn gesmoord in vaders oorlogstrauma. ,,Álles was een associatie met de oorlog'', vertelt zoon Reinier. Alles was ondergeschikt aan het grote leed van vader. De directeur van het herinneringscentrum Sachsenhausen formuleert het het hardst: ,,De tweede generatie speelt nauwelijks een rol bij de overlevenden.''

Opnieuw stelt Van Gasteren camera en microfoon dicht bij zijn hoofdpersonen op. Iets minder dicht, lijkt het, dan in de eerste film, waar de camera (onder meer in handen van Jan de Bont) soms alleen de vingers of het schedeldak van Joop zag. Nu is het beeld rustiger en statischer. Maar opnieuw lukt het Van Gasteren om ons binnen te voeren in het hoofd van zijn hoofdpersonen en ons te doen begrijpen wat daar woedt. Waarom zou je dan eigenlijk joelen?

De prijs van overleven. Regie: Louis van Gasteren. In: Het Ketelhuis, Amsterdam. 8 en 14 februari in Haags Filmhuis.