Menselijk kantelen

Mooi woord: kanteling. Kantelen heeft niet dezelfde betekenis als buitelen, (om)draaien of neutraler van standpunt veranderen. Kantelen doe je wanneer omstandigheden veranderen of wanneer je aan grote druk uit andere richtingen of van andere gewichten dan voorheen wordt blootgesteld. In menselijk kantelen zit een element van onopzettelijkheid, het leidt tot andere opvattingen of een andere positie, maar dat gebeurt maar ten dele in eigen regie. Het overkomt iemand tot op zekere hoogte, al is hij er zelf steeds bij. Voorwaarde is wel dat iemand `een kant' heeft, of zelfs `kantig' is, anders valt er weinig te kantelen. Wie kantelt heeft daarna een (iets) ander standpunt of een wat andere positie, maar niet ieder die een ander standpunt kiest is gekanteld. In de afgelopen vrijdag begonnen IKON-portretserie Paul Rosenmöller met... ontmoet de vroegere fractieleider van GroenLinks mensen die in hun leven een kanteling hebben meegemaakt. Oud-premier Ruud Lubbers was de eerste die aan bod kwam, zijn ontmoeting met Rosenmöller is gisteren in deze krant besproken door Hans Beerekamp (pag. 19).

Kantelen kan `per ongeluk' gebeuren. Een voorbeeld van een zekere kanteling is te vinden in het politieke leven van Lubbers' partijgenoot Van Agt, die ruim dertig jaar geleden als betrekkelijk progressief hoogleraar strafrecht links van het midden het toneel van de zwaar aangeslagen KVP betrad. Hij gold als een van architecten van het in progressieve richting bijgestuurde programma waarmee de KVP in 1971 de Kamerverkiezingen inging en speelde, twee verloren verkiezingen later, in 1973 een positieve rol bij de totstandkoming van het meest linkse kabinet aller tijden, het kabinet-Den Uyl. In dat kabinet was Van Agt minister van Justitie en vice-premier en dus de eerste KVP'er op de bok. En daardoor in het ontzuilings- en polarisatieklimaat van die tijden de grote antagonist van Den Uyl en andere progressieve Nederlanders. Bovendien was Den Uyl beter in het maken van plannen voor de medemensen dan in de praktische omgang met mensen, en dat was ook zo in de omgang met Van Agt. Zodoende werd deze, hoewel hijzelf niet of nauwelijks echt van opvattingen of gedrag was veranderd, in korte tijd op een voor hem gekanteld toneel `een ander'. Eerst clown in de ogen van progressief Nederland en, nadat hij eind 1977, na de mislukte formatie van een tweede kabinet-Den Uyl, premier was geworden van een centrum-rechts kabinet, een doortrapte neef van de conservatieve duvel. Ook en vooral in veel vers geëngageerde redactielokalen.

Ander voorbeeld van een kanteling, wellicht van meer dan één: Lubbers. Voor het vertrek van Van Agt als premier, in 1982, was de om zijn flexibiliteit en creativiteit bekende Lubbers als minister en als (vice)fractieleider van het CDA nooit in aanmerking gekomen voor titels als Ruud Shock of No nonsense Lubbers. Die eretitels vielen hem, onder meer via het weekblad Time, pas toe toen hij in 1982 zelf premier geworden was in een land dat er, economisch gezien, beroerd aan toe was. Anders gezegd: Lubbers kantelde als gevolg van zijn rol als premier in een land dat dringend aan financieel-economische sanering toe was. Dat in 1993/'94, tegen het einde van Lubbers' twaalfjarige periode als premier, de decors weer ingrijpend veranderden, lag meer aan hemzelf. Voor het vroege `afbranden' van zijn opvolger als lijsttrekker, Brinkman, en de zware CDA-verkiezingsnederlaag in 1994 droeg hij medeverantwoordelijkheid. Wat ook de politieke chefs in Duitsland en Frankrijk verbaasde. Hij was het ook zelf die kanselier Kohl (en president Mitterrand) net iets te lang in onzekerheid hield over de hem door Kohl gestelde directe vraag (september 1993) of hij kandidaat-voorzitter van de Europese Commissie wilde zijn. Dat de Amerikanen Lubbers even later niet wilden als secretaris-generaal van de NAVO, hoewel (of doordat) hij bij wijze van troost in Europese hoofdsteden al als zodanig was aangewezen, zorgde voor een des te treuriger tijdelijk slot. Maar juist die treurnis, nog versterkt door de koele stilte van veel CDA'ers jegens hem, was misschien goed voor een nieuwe kanteling. Want de Lubbers die op kracht van zijn eigen oude netwerk en renommee, en ondanks een andere voorkeur van het tweede kabinet-Kok, namens de VN Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen werd, bleek in gesprek met Rosenmöller soms wéér een andere man. Zeker, hij gaf Helmut Kohl, die trouwens pas in 1998 als kanselier vertrok, nog een verbaal duwtje. Maar overigens was er een gelouterde, zo men wil opnieuw gekantelde, min of meer onthechte `derde' Lubbers te zien (ik bid voor mezelf als arme zondaar).

Kanteling? In het jongste nummer van HP/De Tijd staat een artikel over de nu 47-jarige Rosenmöller, die vorig jaar de actieve politiek verliet en vorig najaar met het boek `Een mooie hondenbaan' voor een snelle eigen terugblik zorgde. Het weekbladartikel is van de hand van Roelof Bouwman, die in 2002 naam maakte met het proefschrift `De val van een bergredenaar. Het politieke leven van Willem Aantjes'. Bouwmans stuk, getiteld `Van bloedrood tot groenlinks', vertelt een verhaal over het leven van Rosenmöller vóór hij in 1989 als 33-jarige lid van de Tweede Kamer werd. In dat verhaal, dat sommige oudere tijdgenoten al geheel of gedeeltelijk kenden, wordt de Werdegang van het publicitaire kanon Rosenmöller vóór diens Kamerlidmaatschap helderder uit de doeken gedaan dan deze dat zelf vorig jaar in zijn terugblik soms deed.

Zo schetst Bouwman het is maar één voorbeeld dat de latere GroenLinks-ster, die als jong agitator in de Rotterdamse haven figureerde voor de Groep Marxisten-Leninisten (GML), heel wat langer GML-lid, en lid van de Centrale Leiding ervan, was, namelijk tot 1982, dan hij suggereert in zijn eigen terugblik. Je vraagt je, Bouwmans stuk en Rosenmöllers boek naast elkaar gelegd, af of je hier nu met een dramatische kanteling in het leven van de latere GroenLinkser te maken hebt of dat hij eenvoudig tijdig bordjes verhing op weg naar een mooiere politieke carrière. Als dat laatste zo is, zoals het lijkt, moest hij dat maar eens helderder zeggen. In een extra aflevering van de lopende IKON-serie? Zeg Rosenmöller met Rosenmöller?