`Saddam beter af dan Guantánamo-gevangenen'

Gisteren twee jaar geleden kwamen de eerste vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders aan op Guantánamo Bay. Er lijkt voortgang in de zaak tegen enkele van de 660 gevangenen.

,,G'day mate.'' De woorden van zijn advocaat waren de eersten die de Australiër David Hicks na twee jaar gevangenisschap vorige maand te horen kreeg van iemand anders dan zijn bewakers en ondervragers. Hicks (28) werd op 11 januari 2002 gevangen gezet in Camp Delta op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay nadat hij was aangehouden in Afghanistan. Wat hij daar deed, mag advocaat Stephen Kenny niet zeggen, maar ,,hij heeft op geen enkele moment burgers verwond of gedood'', zo vertelt hij telefonisch vanuit Adelaide. ,,David is een gewone Australische jongen. Avontuurlijk. Hij was ooit veedrijver, haaienvanger en kangoeroeviller. Afghanistan lag in het verlengde daarvan.''

De Verenigde Staten verdenken Hicks ervan deel te hebben genomen aan het terreurnetwerk Al-Qaeda of aan de zijde van de Talibaan te hebben gevochten. Ze beschouwen hem en 660 andere Guantánamo-gevangenen als `illegale strijders' en vinden dat ze het recht hebben hen voor onbepaalde tijd en zonder aanklacht vast te houden. `Illegale strijders' hebben, anders dan krijgsgevangenen die onder de Geneefse Conventies voor oorlogsrecht vallen, geen recht op juridische bijstand of familiebezoek. Geïsoleerd gevangenschap kan volgens de VS nieuwe aanslagen voorkomen.

Hicks was vorige maand de eerste die zijn advocaat mocht ontvangen, een stap op weg naar een mogelijke berechting door militaire commissies. De afgelopen twee jaar heeft hij doorgebracht in de betonnen celblokken van Camp Delta. Hij is, net als de anderen, meermalen ondervraagd over de verblijfplaats van Bin Laden en zijn kennis van Al-Qaeda. Wanneer hij meewerkt, wordt hij beloond met bijvoorbeeld een hamburger. Buiten de cel gaat hij gekleed in een oranje overall en draagt hij hand- en voetboeien.

De omstandigheden zijn, vergeleken bij andere Amerikaanse gevangenissen, niet slecht, zegt forensisch psycholoog Daryl Matthews telefonisch vanuit Hawaii. Matthews wordt regelmatig ingeschakeld bij rechtszaken om te kijken of een gevangene psychisch in staat is terecht te staan, en bezocht vorig jaar Camp Delta om te kijken hoe de gevangenen behandeld werden voor depressie. ,,De hand- en voetboeien worden ook in sommige maximum security prisons gebruikt. Ik heb erger gezien.''

Het zijn de isolatie en onzekerheid van een onbepaalde gevangenisstraf, meent Matthews, die zwaar wegen op de gevangenen. ,, Het is zeker waar dat sommigen misschien al depressief waren voor ze hier kwamen, maar je hoeft geen Sigmund Freud te zijn om te zien dat als je niet weet wat de toekomst voor je inhoudt, je je familie en vrienden twee jaar niet hebt gezien, je depressief wordt.'' Een tiental gevangenen heeft geprobeerd zelfmoord te plegen of is in hongerstaking gegaan, en zeker zeventig worden voor depressie behandeld. Matthews: ,,Als ik een advocaat was van iemand die in Camp Delta gevangen zit, zou ik tijdens de rechtszaak zeker de vraag opwerpen of mijn cliënt psychisch wel in staat is terecht te staan en rationeel de gevolgen van zijn proces kan begrijpen.''

Het is vooral de manier waarop de gevangenen berecht zullen worden wanneer en of is onduidelijk die tot kritiek leidt. President Bush bepaalde in november 2001 dat de gevangenen door een militaire commissie, een soort tribunaal, berecht zullen worden. Bush baseerde zich op een rechtszaak tegen zes nazi-officieren in 1942. De commissie heeft het recht terroristen en oorlogsmisdadigers de zwaarste straf – de doodstraf – te geven. De tribunalen geven de VS de mogelijkheid de Guantánamo-mannen te berechten onder uitzonderlijke veiligheidsvoorwaarden en achter gesloten deuren. Zowel de aanklager als de verdediger zijn aangesteld door het ministerie van Defensie, de verdachten krijgen geen inzicht in de bewijzen die worden aangevoerd, en de communicatie tussen advocaat en cliënt is niet vertrouwelijk. Na berechting is geen hoger beroep mogelijk bij een civiel hof van beroep.

Advocaat Eugene Fidell, deskundige in de militaire rechtspraak: ,,De regering heeft een oud model uit een museum gehaald en afgestoft. Deze commissies lijken op een oorlogstribunaal, maar dan van vijftig jaar geleden. Alle kennis, zoals de manier van bewijsvoering, en alle ervaring sindsdien lijken vergeten.'' Het gaat ook niet om militair recht, vertelt hij vanuit Washington. ,,Het militaire recht is een zuiver rechtssysteem waarbij de verdachte veel rechten heeft, zoals toegang tot civiele hoven van beroep. En hoe kan je spreken over militair recht als de vier, nu aangewezen leden van de commissie tot generaal benoemde burgers zijn en als de voorzitter een tot burger gedegradeerde ex-generaal is?''

Advocaat Kenny: ,,Saddam Hussein heeft meer kans op een eerlijke rechtszaak dan deze mensen.'' Hij spreekt over een ,,nieuw rechtssysteem, bedacht door president Bush'' en ,,gecontroleerd door de politiek''. ,,Als David een oorlogsmisdaad zou hebben begaan, zou hij voor een internationaal gerechtshof moeten verschijnen. Maar hij heeft geen enkele gelegenheid gekregen om zichzelf te verdedigen.'' Ook de National Association of Criminal Defense Lawyers heeft bezwaar tegen de tribunalen. Voorzitter Lawrence Goldman: ,,,We adviseren onze leden niet te op te treden als advocaat. De regels zijn gewoon té beperkend om ons enig vertrouwen te geven dat de verdediging professioneel kan optreden.''

Minister van Defensie Rumsfeld heeft aangegeven dat de rechtszaken ,,zo eerlijk, onpartijdig en open voor publieke navorsing zullen zijn, als mogelijk is zonder vertrouwelijke informatie of beschermde getuigen in gevaar te brengen''. Maar de lijst van critici groeit. Naast mensen- en burgerrechtenorganisaties, voormalige krijgsgevangenen en juristen hebben ook drie senatoren en dertien Afgevaardigden in een brief Rumsfeld gevraagd om `Guantánamo' ,,te bespoedigen''. ,,We geloven dat de voortdurende en onbepaalde gevangenneming van deze mensen inconsistent is met onze verplichting tot eerlijke procedures om de schuld of onschuld van mensen te bepalen. We dringen er bij de regering op aan om de gerechtelijke vervolging van de gedetineerden te bespoedigen, omdat we geloven dat het huidige beleid tekort doet aan het respect voor de mensenrechten zoals dit in de beste tradities van ons land is belichaamd.''

Het Witte Huis heeft er met regelmaat op gewezen dat de president het constitutionele recht heeft om díe maatregelen te nemen die terrorisme ,,ontmoedigen en voorkomen''. Op Guantánamo Bay zitten ,,de ergsten van de ergsten'' gevangen en zelfs ,,een apart soort mensen, een ras''. Als het aan Rumsfeld ligt, zullen de meeste gevangenen ook niet worden berecht, en was dat ook nooit de bedoeling, zo zei hij in september. ,,Ons doel was niet hen te berechten. Ons doel was, als het terroristen bleken te zijn, en dat bleek zo te zijn, ze van het slagveld te houden en te voorkomen dat ze terugkeerden om opnieuw te vechten en te moorden.''

Zo'n zeventig gevangenen zijn inmiddels vrijgelaten, over de vrijlating van anderen wordt onderhandeld. Zeven van de negen Britse gevangenen kunnen worden gerepatrieerd, zodra de VS ervan overtuigd zijn dat ze niet langer een bedreiging vormen of die bedreiging wordt ,,beheerd'', zei de Amerikaanse ambassadeur voor oorlogsmisdaden, Prosper, dit weekeinde. Het Amerikaanse Hooggerechtshof zal zich voor de zomer uitspreken of de buitenlanders die gevangen worden gehouden daartegen in beroep mogen gaan binnen het Amerikaanse rechtssysteem. Kenny verwacht dat Hicks rond maart zal worden aangeklaagd wegens ,,een of andere manier van samenzwering om een strafbaar feit te plegen''. De doodstraf krijgt hij niet. In november kwamen de Amerikaanse en Australische regering een akkoord over een mogelijke straf voor Hicks overeen.