Zonder knuffeldieren hebben milieuclubs het moeilijk

Greenpeace en Natuurmonumenten verloren vorig jaar duizenden leden. Is het de recessie, of kalft het draagvlak af voor `de groene beweging'?

4.137.132. Dat is het aantal Nederlanders dat in 2003 geld betaalde aan een organisatie die zich inzet voor het behoud van natuur, dier of milieu.

Op zich veel. En het aantal groeide zonder uitzondering de afgelopen jaren. Ook over 2003 waren er weer meer leden dan in 2002.

Maar, de groei ging afgelopen jaar wel veel minder hard dan voorheen. Bovendien waren er grote verschillen: Greenpeace bijvoorbeeld, verlóór maar liefst 25.000 leden. En Natuurmonumenten 15.000. De enige grote organisatie die steeg was het Wereld Natuur Fonds (WNF).

Even vooraf: ledenaantallen zeggen niet alles. Ze zijn gemakkelijk te beïnvloeden, zegt Diederik Samsom, Tweede-Kamerlid voor de PvdA en voormalig medewerker van Greenpeace. ,,Het is als met body building: de spieren gaan even snel weer weg als ze komen. Als je erg je best doet om leden te werven, dan krijg je die ook. Dat hebben we bij Greenpeace gezien met televisieshows. Maar die leden ben je ook zo weer kwijt.'' Toch, een dalend aantal leden is vervelend voor iedere organisatie. De Waddenvereniging moet zelfs een flink deel van de mensen ontslaan.

`Verliezer' Greenpeace wijt de teruggang in haar ledental aan de economische recessie. ,,Er is geen andere reden'', zegt een woordvoerder. ,,Mensen hebben minder te besteden. Dan valt ons lidmaatschap af.'' Ook Natuurmonumenten ziet de recessie als verklaring voor het teruggelopen ledental. ,,Overigens, 15.000 op een totaal aantal van 945.000 vinden wij nog alleszins geoorloofd.''

Joost Huijsing, van het VARA-programma Vroege Vogels, onderschrijft de recessie-verklaring. Hij onderzoekt al dertien jaar hoeveel leden natuurclubs hebben. Hij wijst bovendien op de afgenomen aandacht voor milieu bij de politiek en in de media. ,,Ik had verwacht dat je dat zou terugzien in de totale aantallen'', zegt Huijsing. ,,Het valt dus mee.''

Blijft de vraag waarom het Wereld Natuur Fonds er maar liefst 25.000 leden bij kreeg. Er wordt wel eens gezegd dat de grenzen aan de groei van de milieubeweging zijn bereikt. `De mensen geloven het nu wel'. Ze hebben geen behoefte meer aan het mondiale doemdenken, maar alleen nog belangstelling voor natuur als die om de hoek ligt en de kinderen erin kunnen spelen. Speelt dat mee?

Daar zit iets in, zegt Joop de Boer, onderzoeker bij het Instituut voor Milieuvraagstukken van de Vrije Universiteit in Amsterdam. ,,Het woord milieu roept associaties op met rokende schoorstenen en dat probleem wordt min of meer als overwonnen gezien, een saai probleem uit de jaren zestig.''

Klopt, zegt het WNF. Wil je succesvol zijn dan moet je als natuurclub niet de nadruk leggen op ,,doemscenario's'', maar laten zien dat er oplossingen zijn, zegt de woordvoerder. ,,Het leefgebied van de ijsbeer wordt kleiner, maar door als particulier voor groene stroom te kiezen, kun je daar wat aan doen. Dat moet je dus doen: perspectieven aanbieden.''

Een andere reden voor het succes van het WNF: dieren en natuur zijn nu eenmaal populairder dan milieuvraagstukken. ,,Mensen willen geen verhalen horen over een ongerepte Waddenzee, ze willen gewoon zeehonden redden'', zegt Lenie 't Hart van de zeehondencrèche in Pieterburen. Ook andere clubs die zich profileren met dieren doen het goed. `Adopteer een Kip' bijvoorbeeld: van niets naar 14.000 donaties.

Het WNF speelt in op de schattigheid van dieren met een sfeervol filmpje over een dartelend zebraveulentje onder de muziek van het liedje Morning has broken van Cat Stevens. Ook de zeehondencrèche `knuffelt' met de stem van wijlen Freddy Mercury. De zeehondencrèche werd het afgelopen jaar groter dan de Waddenvereniging.

Mensen zijn gevoelig voor de positieve kracht van dieren, zegt sociaal-psycholoog De Boer van de Vrije Universiteit. Ze geven mensen het gevoel dat zij zelf weliswaar ouder worden maar dat ,,de rozen en de lammetjes'' hetzelfde zijn gebleven, dat de natuur zich steeds weer vernieuwt.

Misschien een tip voor Milieudefensie, knuffelige dieren laten zien? Vera Dalm, directeur, lacht. ,,Er staat wel een knuffelkoe op mijn bureau. Die was van de actie `koeien terug in de wei' die we gedaan hebben. En we hebben ook de neusaap laten zien, in een campagne over de houtkap. Maar dat kan niet te veel. We kunnen geen zeehond op de gevel zetten. Dat past niet bij ons. Wij kopen geen grond in het Bulderbos om te knuffelen, maar om de uitbreiding van Schiphol tegen te houden.'' Bovendien, zegt Greenpeace: ,,Waar gaat het nou om? Om donateurs, of om campagnes winnen?''

Volgens `milieugoeroe' Wouter van Dieren staat de milieubeweging aan de vooravond van een cruciale periode: houden ze hun draagvlak? Hij maakt zich er zorgen over. Vooral over Greenpeace. ,,Zij hebben de aansluiting op de moderne maatschappij verloren'', zegt Van Dieren. Greenpeace is volgens hem in het radicale actieverleden blijven hangen. De nieuwe tijd vraagt om een ander soort activisme. ,,Je moet als milieubeweging met nóg betere bewijzen komen dan vroeger. Nóg beter wetenschappelijk onderzoek.''

Tegelijkertijd zijn de milieuthema's ingewikkelder dan ooit. Deze week werd bekend dat een kwart van alle dier- en plantensoorten op het land de komende vijftig jaar zullen uitsterven door de opwarming van de aarde. In Rusland liggen grote hoeveelheden radioactief afval te wachten op een oplossing die veel te veel geld kost. ,,Wil je die onderwerpen echt op de agenda, moet je als milieubeweging anno 2004 feitelijk beter onderlegd zijn dan de politiek, beter dan de wetenschap, beter dan de bedrijven waar je een tegenhanger voor moet zijn'', zegt Van Dieren. Greenpeace gaat weliswaar zelf naar Kameroen, om feiten te verzamelen over de illegale houtkap. ,,Maar ik weet niet of dat genoeg is'', zegt Van Dieren.

,,Het is vijf voor twaalf voor de natuur'', zegt Hans Baaij, directeur van Varkens in Nood. ,,We feesten met z'n allen in een vliegtuig dat op een berg afvliegt en de piloot is dronken. Er is geen enkele aanleiding je lidmaatschap op een groene club op te zeggen.''