Rust uit, maar ontwikkel u ook!

Naast zon, zee en bergen heeft de Krim ook nog geschiedenis. De minister van Toerisme werkt hard maar ,,we moeten het toerisme nog uitvinden.

Promotie? Vroeger had de Krim helemaal geen reclame nodig, mijmert minister van Toerisme Aleksandr Tarjanik. Voor badgasten was er in de sovjettijd weinig keus: de stranden van de Oostzee, de Kaukasus, Bulgarije of de Krim. Uiteraard was de Krim de eerste optie. Naast zon, zee en bergen had zij ook nog geschiedenis. Ruïnes van Griekse kolonies, van middeleeuwse forten waar de Genuezen de specerijen van kamelenkaravaans op hun schepen overlaadden. ,,Wist u dat de builenpest via de Krim naar Europa kwam? De Mongolen catapulteerden net zolang besmette lijken over de vestingmuren naar de Genuezen tot ze doodziek wegvoeren. Dat was pas biologische oorlogsvoering.'' Dan de serails, slavenmarkten en witte dorpjes van de Krimtartaren, de bergkloosters en grottensteden waar christenen en bergjoden zich schrap zetten als weer een nieuwe horde woestelingen de Krim op galoppeerde.

En het klimaat! Een hoge bergketen schermt de zuidelijke kust van de Krim af van de gure steppenwind. 's Zomers is het warm, maar door de zeebries nooit verstikkend. Het ruikt dan naar tijm en lavendel. 's Winters valt er zelden sneeuw en in de lente exploderen de berghellingen in een kleurenpracht van wilde bloemen en fruitbloesems. Aleksandr Tarjanik, dromerig: ,,Onze rusthuizen en sanatoria zaten altijd vol, het was voor de sovjetburger een voorrecht om hier vakantie te vieren.''

Acht miljoen toeristen trok de Krim toen de Sovjet-Unie uiteenviel. Nu vliegen ze per charter hoog over het schiereiland, naar het goedkope en toeristisch meer ontwikkelde Turkije of Egypte. Tarjanik: ,,Vijf jaar geleden hadden we nog maar twee miljoen gasten, nu weer het dubbele. Russen komen terug uit nostalgie, maar we moeten het moderne toerisme nog uitvinden.'' Op de Krim denken ze namelijk dat ze vanzelf wel terugkomen. ,,We hebben stranden en zon, dus de mensen moeten niet zeuren. Dat is vaak de houding'', zegt Tarjanik. ,,Bepleit ik in het lokale parlement investeringen in de service en de infrastructuur, dan staat er weer zo'n oorlogsveteraan op die zegt: `Zorg dat de hotels elke dag aardappelen en een lapje vlees op het menu hebben, dan zijn de mensen tevreden'.'' Hopeloos. Het is dat de minister van Toerisme niet van zijn pensioen kan rondkomen, maar met twee hectare land en een tractor zou hij veel gelukkiger zijn dan met zijn huidige baan.

Sinds de laatste khan van de Krimtartaren zich in 1783 aan tsarina Catherina de Grote onderwierp, is Rusland collectief verliefd op de Krim. Van alle territoria die het in 1991 verloor, mist zij dit zonnige schiereiland nog het meest. Tien kilometer onder Moskou, op de uitvalsweg naar Toela, staat het nog altijd met grote witte letters op het asfalt: naar de Krim. Het is het begin van de Russische autoroute du soleil: 1.500 kilometer, soms over een snelweg als een biljartlaken, dan weer over pokdalig lapjesasfalt of betonplaten.

Catherina de Grote was de eerste Russische toerist op de Krim. Vier jaar na de inlijving van het schiereiland begon ze een unieke reis: met de Oostenrijkse keizer Joseph II, Europese ambassadeurs en de hoge adel dobberde ze bedaard de Dnjepr af. Haar oude minnaar, vorst Potemkin, liet onderweg nepdorpjes met nijvere boeren bouwen om de welvaart van de pas veroverde zuidelijke Oekraïne te etaleren. Eindpunt van de reis was Sevastopol, de nieuwe haven van Ruslands Zwarte Zeevloot. Potemkin had ook daar een verrassing in petto. De bepruikte gasten kwamen 's avonds bijeen in een paleisje voor een banket, plotseling gingen enorme gordijnen open en fonkelde beneden in het fjord de nieuwe vloot in een zee van fakkels. Kanongebulder, vuurwerk: het werd een betoverende avond.

Met de inlijving van de Krim begon Catherina's fameuze 'Griekse project' gestalte te krijgen: de ontmanteling van het Turkse Rijk om een christenrijk te stichten voor haar met Griekse moedermelk gezoogde kleinzoon Konstantin. Beschouwden de Russen hun Moskou sinds de val van Byzantium in 1453 al als het derde Rome, de verlichte Catherina ging een stap verder: Rusland was ook de enige ware erfgenaam van de klassieke Griekse beschaving. Maar toen de Turken koppig aan hun imperium vasthielden, resteerde Rusland slechts de Krim. Dit werd Ruslands gedroomde Arcadië, de plek waar men de Griekse wijsheid had opgedaan.

Modern toerisme kwam op gang na 1861, toen tsaar Aleksandr II in de baai van Jalta zijn Lavidia-paleis bouwde. Aristocraten en rijke industriëlen volgden het voorbeeld, de zuidwestkust raakte overdekt met marmeren zomerpaleizen en romantische tuinen. Ondernemende types bliezen de onder de islam verkommerde wijnindustrie leven in: prins Golitsyn ontwikkelde in zijn Novi Svet (nieuwe wereld) de beroemde Krimchampagne. Nog altijd kunnen toeristen het zeven kilometer lange pad aflopen dat Golitsyn in de kliffen liet hakken. Onderweg dronken zijn gasten, waaronder tsaar Nicolaas II, champagne in koele grotten.

Voor kuren was de Krim ideaal. De door tuberculose wegterende Anton Tsjechov bracht vele onrustige jaren door in Jalta. ,,Als een pope in ruste'' ijsbeerde hij over de stranden en door stoffige straten, schreef hij klagelijk. Hier schreef Tsjechov De dame met het hondje, over een vakantieflirt die onder invloed van de zwoele avonden onder de platanen, de ruisende branding en de verre muziek uit strandrestaurants verandert in een grote en hopeloze liefde.

Toen de bolsjewieken in 1921 de Witte legers van generaal Wrangel de zee indreven, wees Lenin de verlaten paleizen en villa's van de Krim per decreet toe aan het proletariaat. Of eigenlijk aan de voorhoede daarvan, de nieuwe klasse der partijbazen. Zoals de tsaren hun Krim beschermden door grote delen tot kroondomein te maken en de aanleg van spoorlijnen te verbieden, zo ontzagen ook de communisten haar. Industrialisatie bleef de Krim bespaard, in het belang van de frisse lucht werd een trolleybuslijn tussen Jalta en Sevastopol aangelegd. Pas later deed de echte arbeidersklasse zijn intrede. Massatoerisme met Spaanse dichtheden werd het nooit. Sovjetburgers kregen via de vakbonden een plekje toegewezen in rusthuizen en sanatoria die zelden hoger waren dan de omringende platanen en pijnbomen, hun heersers verbleven in witte villa's met privé-stranden. Een prachtige kliffenkust van 150 kilometer telt ook nu nog slechts één toeristenbunker van Benidorm-allure, hotel Jalta.

Op de Krim herstelde de toerist volgens een strakke dagindeling van gedane arbeid; vakantie was een ernstige zaak. De communisten handhaafden een 19de-eeuwse kuuroord-mentaliteit, het ging om `aansterken' en `herstel van de gezondheid'. Een sentimentel romance hoorde daarbij, want pa en ma vierden veelal apart vakantie. En behalve het lichaam moest ook de ziel aansterken.

Met de val van de Sovjet-Unie stortte deze sanatoriumwereld ineen. In 1954 had partijleider Chroestsjov de Krim met een pennenstreek aan de sovjetrepubliek Oekraïne geschonken ter ere van 300 jaar broederlijke unie met Rusland. ,,Dat vonden wij toen niet leuk maar ook niet erg, want de Sovjet-Unie bestond toch voor eeuwig'', zegt bibliothecaris Jelena, die twee jaar daarvoor naar de kustplaats Soedak was verhuisd. Maar eeuwig duuurde slechts tot 1991 en toen waren de bewoners van de Krim plots niet langer Russen, maar Oekraïeners.

Voor een badplaats als Soedak had dat enorme gevolgen. ,,Een ramp'', zucht de directrice van sanatorium Soedak. ,,Door inertie bleven de Moskouse ministeries en vakbonden ons nog één zomer klanten sturen, daarna was alles voorbij.'' Soedak ligt in het oosten van de Krim, in de oksel van een berg die bekroond wordt door de kantelen van een Genuees fort. Tot 1991 was het een `gesloten stad', verboden voor buitenlanders. Hier kwam personeel dat beschikte over staatsgeheimen vakantie vieren. Elitetroepen van de politie en het leger, personeel van het ministerie van Atoomenergie.

Sanatorium Soedak was er voor vermoeide kerngeleerden en atoomambtenaren. In 1948 bouwden Duitse krijgsgevangenen het eerste gebouw: `de Consul', een soort Griekse tempel. Voor de mensen die de Sovjet-Unie haar atoom- en waterstofbommen schonk, spaarde de dankbare partijtop kosten noch moeite. Het sanatorium groeide uit tot een vakantiecomplex van 1.500 kamers, een parklandschap vol lage, neo-klassieke tempeltjes van Stalin en beton-met-glas flatjes van zijn opvolgers. Het kreeg theaters, kantines, tennisbanen en een prachtige botanische tuin.

Directrice Raisa Pletinkova hangt na twaalf jaar vrije markt nu de resort-gedachte aan. Acht jaar geleden stonden haar gebouwen erbij alsof ze zojuist waren gebombardeerd. Ramen waren ingeslagen, deuren gestolen, het beton afgebladderd. ,,Het bederf begon onder Gorbatsjov en werd steeds erger.'' Maar in 1996 kreeg rusthuis Soedak een energieke sovjetmanager van het oude stempel als directeur. Pletinova: ,,Een workaholic die niet tussen het puin ging neerzitten. Lijntrekkers gooide hij er subiet uit. We hebben de gebouwen één voor één gerenoveerd. Vaak was er maar één douche en toilet voor de hele gang, nu heeft elke kamer een bad, toilet en airconditioning.'' In het park, waar vroeger de nachtrust slechts werd verstoord door patrouillerende bewakers en de vrijende jeugd, kwamen restaurantjes, een bioscoop, congresruimten en een gezondheidscentrum. Pletnikova: ,,De resort-gedachte schrijft voor dat onze klanten al hun geld binnen onze muren moeten uitgeven. Wij proberen dat zo aantrekkelijk mogelijk te maken.''

Sanatorium Soedak vraagt nu 300 tot 800 dollar per week. Verblijf in `Korpus 1' – fitnesshonk, sauna, zwembad, bubbelbad en eigen kok – kost zelfs 200 dollar per dag. De klanten van vroeger kunnen dat uiteraard niet betalen zonder nucleaire geheimen aan Iran te verkopen. Maar ondanks die forse prijzen treffen we geen Club Med: de levensstijl der sovjets blijkt integendeel fraai geconserveerd. Als we er laat in de avond met twee dreinende kinderen op de achterbank bij de poort arriveren, kost de toegang anderhalf uur aan formaliteiten. Een dokter eist op hoge toon een gezondheidsverklaring met alle benodigde stempels, pas tegen middernacht stuurt hij een ambulance naar de poort om ons naar onze kamers te brengen. Zonder geschreeuw en dreigementen was dat niet gelukt.

De volgende dag blijkt de kantine, waar dames in lichtblauwe uniformen op karretjes eten rondrijden, in de greep van een ijzeren bureaucratie. Iedereen krijgt zijn eigen tafel en stoel toegewezen, maar ons dochtertje Famke is bij de volwassenen ingedeeld. Koffie bij het ontbijt en ongepelde garnalen bij de lunch dus. Vragen, klagen, schelden: niets helpt. Pas als we met ons kleutertje de keuken inlopen en haar om een tweede kopje koffie laten vragen, blijkt men bereid het menu aan te passen. Kantinebezoek moet, het is in de prijs inbegrepen. ,,Ook dat is de resort-gedachte'', verklaart directrice Pletnikova. Pap, zwart brood, vette soep, compote, kleefrijst en boeuf stroganoff: eens was dat luxe, nu vooral nostalgie. We eten meestal buiten de deur.

Na het ontbijt drinken we in een marmeren tempeltje mineraalwater. Erg gezond, schijnt het, en het ruikt naar rotte eieren. `Rust uit, maar ontwikkelt u ook!', lezen we in een bibliotheek vol vergeelde banden. 's Avonds is er ook nog altijd een `massacultuurprogramma'; deze week `Disneyland'. ,,Kom snel, u wacht het ware Disneyland, met toverij, speciale effecten, beroemde acteurs en een lichtshow!'' Het blijkt te draaien om een prins, een prinses en een kwade tovenaar die er samen op los dansen, meppen, schreeuwen en hollen. Een mottige Mickey en Minny Mouse dwalen wat verweesd over het podium, de kinderen gillen van plezier.

Het moderne vertier leveren in Soedak vooral de Krimtartaren. Zij werden in 1944 door Stalin in veewagons naar Siberië en Kazachstan afgevoerd, een derde stierf onderweg of op de bevroren taiga. De afgelopen tien jaar keerden zij en masse terug, en drijven sindsdien de restaurants met lage tafeltjes, de bars en de strandtenten. Een maffia, gromt de Russisch-Oekraiense meerderheid. Minister van Toerisme Tarjanik: ,,Ach welnee. Toen de Krimtartaren terugkwamen, was er niks voor hen. De Russen en Oekraïneners verdeelden de ambtenarenbaantjes onderling, dus gingen ze maar in zaken. Nu zijn ze rijk en is de rest jaloers.''

Het toerisme rond Soedak is ongeregeld en kleinschalig. Langs de weg bieden autochtonen spotgoedkope kamertjes aan: daar brengt de doorsnee-Rus zijn vakantie door. Als hij niet wild kampeert, want dat mag ook. In de baai vindt je houten strandkroegen met striptease, poolbiljart en cocktails, prullaria uit alle windstreken, dure privé-stranden waar je onder een parasol lounget met sushi en Goa-house. Een stoet handelaartjes waadt langs de branding met bramen en frambozen, mosselen, garnalen, koud bier. De zee is een mêlee van jet-ski's, parasailers en rondvaartboten, verderop ligt een kermis met roestig piepende attracties, biertuinen, springkussens en trampolines.

Vanuit de bergen is de baai van Soedak 's nachts een kerstbal van neon in een oceaan van duisternis. Je hoeft maar een kilometer het binnenland in om op de Krim rust te vinden. De vallei van de geesten met zijn grillige rotsformaties, de grotten van Emine-Bair, de watervallen van Dzhur-Dzhur, de grottensteden Joersoef-Chale en Malhoep-Chale: als er niet toevallig een toerbus wordt uitgeladen, is het bij deze attracties zelfs in het hoogseizoen redelijk rustig.

Minister van Toerisme Tarjanik hoopt dat het niet lang zo blijft, hoewel er nog een lange weg te gaan is voordat de Europese massatoerist zijn parel van de Zwarte Zee ontdekt. Een nieuw vliegveld, een vierbaans weg langs de hele kust, moderne hotels: dat is wel het minste. Tarjanik: ,,De Krim is de prachtigste bruid ter wereld, maar ze doet geen moeite haar bruidegom te behagen. Het haar zit vol klitten en de jurk vol soepvlekken, zij heeft rouwranden onder haar nagels, sliertjes kool tussen haar tanden, ladders in haar panty en ook haar voeten ruiken niet al te fris.'' Houden zo, adviseren we hem.