Een adembenemend openluchtmuseum

Al heeft de wetenschap de raadsels van Paaseiland opgelost, het zien van de `navel van de wereld' gaat ons voorstellingsvermo- gen toch nog te boven.

De Paaseilanders hebben zich letterlijk doodgewerkt. Ze hebben zich honderden jaren zo maniakaal toegelegd op het uit vulkaansteen houwen van metershoge massieve beelden dat ze er simpelweg aan zijn bezweken.

Die conclusie dringt zich vooral op bij een bezoek aan de Rano Raraku krater aan de zuidoostelijke kant van het altijd winderige eiland dat de Polynesische bewoners Rapa Nui noemen. Hier was de steenfabriek, de werkplaats waar tussen 600 en 1500 na Christus de, volgens de laatste telling, 887 stenen beelden – Moai – uit de rotsen zijn gehakt. Het is er een drukte van belang. Op de helling van de krater liggen of staan bijna vierhonderd gemiddeld vier meter hoge beelden in verschillende stadia van vervaardiging. Op sommige plekken is net een aanvang gemaakt met het houwen en is bijvoorbeeld alleen de vage contour van een figuur te zien. Andere zijn klaar en moeten alleen nog worden losgekapt. Dat geldt bijvoorbeeld voor de allergrootste Moai ooit gemaakt die er bij ligt als een soort sarcofaag. El Gigante is 21 meter lang en weegt zo'n 150 ton.

De meeste Moai staan echter iets lager en zijn klaar. Vaak steekt alleen nog het gestileerde hoofd met de enorme neus en lange oren boven de grond. Het lichaam met de armen strak erlangs en de handen voor de buik gevouwen is sinds de Middeleeuwen de grond in gezakt. De onvoltooide beelden wachten tevergeefs op het transport naar de kust.

Dat van de ene op de andere dag bij deze beschaving het licht lijkt te zijn uitgegaan, zie je ook aan de andere kant van het eiland bij Puna Pau. Bij deze krater werden de rode cilindervormige hoeden uit steen gehouwen die als laatste boven op de Moai werden geplaatst. Als gigantische sneeuwballen liggen de hoofddeksels zinloos onder aan het heuveltje.

Geen adembenemender openluchtmuseum dan het 3.700 kilometer ten westen van Chili gelegen Paaseiland. Dankzij serieus wetenschappelijk onderzoek en opgravingen hebben de afgelopen veertig jaar veel raadsels hier alsnog een plausibele verklaring gekregen. Maar het blijft je voorstellingsvermogen te boven gaan hoe naakte holbewoners die geen metalen werktuigen hadden tot deze culturele krachtsexplosie in staat waren. ,,De navel van de wereld'' is een totaal maffe plek.

Een paar dingen weten we inmiddels zeker. De beelden zijn niet gemaakt door buitenaardse wezens, zoals de Zwitserse schrijver Erich van Däniken beweerde. Ook is het onwaarschijnlijk, zoals sommige oude Paaseilanders nog steeds geloven, dat de beelden, eenmaal gehouwen, door levitatie een plekje kregen langs de kust. Volgens deze theorie zouden Paaseilanders zich vroegen zo goed hebben kunnen concentreren dat ze met hun gedachten meester werden over materie. En ook de uitleg van de Noor Thor Heyerdahl die met zijn Kon-Tiki vlot in 1947 overstak uit Peru in westelijke richting om aan te tonen dat de Rapanui Zuid-Amerikanen waren, is inmiddels door wetenschappers naar de prullenbak verwezen.

De Paaseilanders zijn wel degelijk Polynesiërs die vanaf het jaar 600 waarschijnlijk vanuit de Markiezeneilanden overstaken. Mogelijk hebben er op een gegeven moment zo'n 10.000 mensen op het eiland (172 vierkante km) gewoond. De steenhouwers waren vrijgestelde werklieden die in grote groepen permanent aan het kappen waren, voor eten werd gezorgd. Het systeem is in elkaar gevallen toen de Rapanui de laatste bomen hadden gekapt van wat eens een gigantisch woud moet zijn geweest. Toen ontbrak het aan boomstammen waarop de beelden naar hun standplaats werden gerold. Er was zelfs geen hout meer om boten te maken om naar een nieuwe bestemming te vertrekken. De Paaseilanders zaten rond 1700 op een kale rots met alleen maar starende beelden.

Het waren Hollanders die de laatste dagen van het nog ongeschonden beeldenpark hebben gezien. Admiraal Jacob Roggeveen die met drie schepen het eiland op eerste paasdag 5 april 1722 ontdekte, heeft ze in zijn dagboeken beschreven. Hij zag ook dat de bevolking toen enkel rottige bootjes had.

Kort daarna moet op het eiland een wrede beeldenstorm zijn losgebarsten. De verschillende stammen gooiden elkaars beelden om. De Moai zijn naar alle waarschijnlijkheid evenbeelden van belangrijke voorouders. Ze stonden bij een nederzetting, met de rug naar de zee, om te waken over hun volk. Door ze om te gooien, doorbrak je de bescherming.

Wie nu het eiland bezoekt, ziet verschillende beeldengroepen weer fier rechtovereind op hun platform staan. Sinds 1960 is het nodige restauratiewerk verricht. Het meest spectaculaire herstel is acht jaar geleden gedaan door Japanners. Ten behoeve van een commercial voor hefkranen heeft een Japans bedrijf vijftien beelden rechtop gezet aan de zuidoostkant. Maar net zo indrukwekkend zijn de Moai die met het gezicht in de rotsige bodem al zo'n driehonderd jaar voorover liggen.

Volgens Pedro Edmunds Pao, de burgemeester van het tegenwoordig ruim 3.800 bewoners tellende Paaseiland, is het zeker niet de bedoeling om alle beelden weer in hun oorspronkelijke positie te verheffen. Rapa Nui mag geen stenen Disneyland-pretpark worden. ,,Maar bescherming is zeer gewenst.''

De Moai, die uit vulkanische tufsteen zijn gesneden, staan nu in weer en wind te vergruizen. Van veel beelden is het gezicht al behoorlijk vervaagd. Wetenschappers verwachten dat, als er niets wordt gedaan, de Moai nog deze eeuw hun kenmerkende gelaat verliezen. ,,Ik denk dat we sommige plekken zullen moeten overkappen en veel beelden zullen uiteindelijk in een soort museumhal moeten worden geplaatst, om ze te kunnen behouden'', zegt Edmunds.

Om snel en slagvaardig te kunnen optreden, wil Paaseiland volledige autonomie krijgen van Chili dat het eiland in 1888 annexeerde. De burgemeester klaagt dat er nu niks kan gebeuren zonder toestemming van een van de 36 overheidsinstellingen die hier werken en die vanaf het vasteland worden aangestuurd. ,,Ik voel me nu net een hond die achter zijn eigen staart aanrent'', zegt de burgemeester, die zich volgend jaar wel weer wil laten herverkiezen.

Paaseiland `kost' Chili nu zo'n 10 miljoen dollar per jaar. De burgemeester wil die pot met geld zelf gaan beheren. En er kan nog veel meer worden verdiend. Jaarlijks lokken de beelden nu ruim 20.000, veelal oudere, toeristen die gemiddeld 3,5 dag op het eiland blijven. De burgemeester heeft laten becijferen dat het eiland jaarlijks 150.000 bezoekers zou kunnen verdragen.

Dan moet er wel nog wat gebeuren aan de infrastructuur. In de enige stad van het eiland, Hanga Roa, zijn nu alleen middenklasse pensions en twee gammele discotheken. De bevolking maakt overigens een redelijk welvarende indruk. Er is hier vooral tien jaar geleden veel geld verdiend toen Hollywood op bezoek kwam. Producent Kevin Costner heeft er de speelfilm Rapa Nui opgenomen en bijna alle bewoners speelden mee als figurant. De dagvergoeding was 25 dollar. Vrouwen die topless meededen kregen zelfs tien dollar meer. ,,Paaseiland moet geschikt worden gemaakt voor ecotoerisme. Ik wil smaakvolle vijfsterrenhotels die niet hoger mogen worden dan twee verdiepingen'', zegt de ambitieuze Edmunds. ,,En dat gaat lukken: met eigen geld.''

Zijn eiland heeft inderdaad het nodige te bieden. Want na de beeldenstorm hebben de Rapanui een ander tijdverdrijf gevonden. Toen ze zelf niet meer van hun eiland konden wegkomen, cultiveerden ze de religie van de vogelman. Over het hele eiland zijn prachtige tekeningen in de rotsen gekapt. De mooiste zijn te zien op het zuidwestelijke puntje van het eiland, aan de rand van de krater van de Rano Kau vulkaan.

Daar werd vanaf 1600 een indrukwekkende manifestatie gehouden om de lente te begroeten. De voornaamste krijgers gingen langs de klippen naar beneden om drie kilometer tussen water vol met haaien te zwemmen naar een klein eilandje voor de kust. Wie het eerst met een heel ei terug wist te komen, mocht zich een jaar lang de Vogelman noemen. Dat betekende dat hij zich die tijd moest opsluiten in de krater en door niemand gezien mocht worden. Eten werd hem door een priester aangereikt. De Vogelman werd volledig kaalgeschoren – ook wenkbrauwen en wimpers – en met witte verf ingesmeerd. Vanuit zijn onderkomen orakelde hij de wijsheden die hem ter ore kwamen. De Vogelman mocht zich niet wassen en ook zijn nagels niet knippen. Aan dit ritueel is door missionarissen in de tweede helft van de 19de eeuw een einde gemaakt. Maar de beschilderde rotsen zijn nog goed te zien.