De naam is James, Henry James

Komende week wordt het nieuwe vakantieseizoen officieus geopend in de Utrechtse jaarbeurs. Pieter Steinz wijdt het tweede deel van een serie over thema's in de wereldliteratuur aan toerisme in het algemeen en Henry James' `Daisy Miller' in het bijzonder.

Iedere vakantieganger kent het gevoel – lopend in de uitpuilende straten van Mont Saint-Michel of Florence, ingeklemd op de stranden van Venetië of Goa, afgezet op een Grieks eiland of een Beierse alp. Je wenst het massatoerisme weg en droomt over de tijd dat alleen de happy few de weg naar de grote bezienswaardigheden wisten te vinden. Europa vóór Baedeker, Egypte vóór Michelin, Rome vóór Capitool.

Die ongerepte wereld is alleen terug te vinden op oude foto's en in boeken van vóór de Eerste Wereldoorlog. Bijvoorbeeld in Daisy Miller, de 125 jaar oude novelle van Henry James, die op een jaloersmakende manier de romantiek van het Meer van Genève en de grandeur van het negentiende-eeuwse Rome beschrijft. Niet dat het de Amerikaanse meester te doen was om een idyllisch beeld van de oude Grand Tour. Zwitserland en Italië zijn het decor voor een tragedie op broekzakformaat: de ondergang van een charmant New-Yorks meisje, dochter van een nouveau riche, dat zich niets gelegen laat liggen aan wat anderen denken. Daisy Miller noemt zichzelf een flirt (`did you ever hear of a nice girl who wasn't?'), maar is eigenlijk een proto-feministische heldin die gestraft wordt voor haar spontaniteit. Door de snobistische Amerikaanse expats in Rome, die neerkijken op de vrouw die het waagt om zonder chaperonne met een aantrekkelijke buitenlander te gaan wandelen. En ook door Henry James, die zijn hoofdpersoon laat sterven aan malaria nadat ze op een avond met haar Giovanelli te lang naar het Colosseum bij maanlicht heeft zitten kijken.

`Een kind van de natuur' noemde Henry James (1843-1916) zijn heldin in het voorwoord bij de herziene editie van Daisy Miller in 1909. Daisy is de belichaming van de onbedorvenheid die James associeerde met Amerika – een naïviteit die in zijn werk vaak ten onder gaat wanneer ze in contact komt met de corruptie en de wereldwijsheid van het Oude Europa. Toch is Daisy meer dan een typetje dat uitdrukking geeft aan het thema van de verloren onschuld; ze is een personage van vlees en bloed dat bij de lezer eerst bewondering en daarna medeleven oproept. Daarbij vormt ze een perfect contrast met de jonge Amerikaan vanuit wiens perspectief we het verhaal voorgeschoteld krijgen: de voornaamloze Winterbourne, die hopeloos verliefd wordt op Daisy maar te stijf en te conventioneel is om dat op een fatsoenlijke manier aan haar duidelijk te maken. Het is Winterbourne die Daisy in Rome uiteindelijk zal verloochenen tegenover de bekrompen Amerikaanse aristocraten, die de goede eigenschappen van hun eigen cultuur te snel hebben ingeruild voor de waarden van hun nieuwe vaderland.

Daisy Miller is een van de vroege werken van James. De naar Engeland geëmigreerde New-Yorker debuteerde in 1871 als romancier en veroverde in 1881 de wereld met de baanbrekende psychologische roman The Portrait of a Lady (waarin eveneens een Amerikaanse in Europa te gronde gaat aan haar nonconformisme). Anders dan de late romans, met hun meanderende zinnen en overdaad aan latineske woorden, is Daisy Miller het ideale instapboek voor iedereen die nog nooit iets van James gelezen heeft. Tenminste, als je de goede versie voor je hebt. James had de hebbelijkheid om zijn romans te herschrijven, en in de editie van 1909 zijn tal van zinnen langer en ingewikkelder geworden. Op 66-jarige leeftijd had James al lang zijn onschuld als schrijver verloren.

Henry James: Daisy Miller (uitg. Penguin Classics). Volgende week: koloniale verhoudingen. Besproken boek: `Things Fall Apart' van Chinua Achebe. Reacties: steinz@nrc.nl