Aan de kaak

En wie zei er dat traditionele normen en waarden dood waren? Latere generaties die over pakweg vijftig jaar op deze periode terugkijken, zullen zich verwonderen over onze zenuwachtige preoccupatie met ogenschijnlijk verdwijnende N&W, oftewel de roep om een 'ethisch reveil' van Balkenende. Want waren N&W, vergezeld door de duo's law and order, schuld en boete dan wel misdaad en straf, ooit zo alomaanwezig in onze samenleving als nu? En daarbij geldt: hoe ouderwetser, hoe beter. Nog geen drie maanden nadat een Amsterdams PvdA-raadslid in opspraak kwam door aantekeningen waarin hij voorstelde om onwillige 'kutmarokkanen' te kielhalen, zijn we nu weer aanbeland bij de kaak ('schandpaal', met een nieuwerwets woord), voor het laatst gezien in dit land in 1854.

Allereerst was er de Utrechtse korpschef Vogelzang, die beweerde dat veiligheid de eigen verantwoordelijkheid is van de burger: ,,Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor hun eigen veiligheid, maar dan moet je ze wel informatie geven over hoe de criminelen te werk gaan en wie ze zijn.'' Daartoe wil hij briefings gaan geven onder buurtbewoners, foto's en informatie over veelplegers via internet verspreiden en in supermarkten. Want: ,,Mensen die de privacy van anderen niet respecteren, hebben zelf minder recht op privacy.''Het OM, misdaadspecialisten en juridische experts waren nog niet uitgelachen over zijn voorstellen, toen Vogelzang bijval kreeg van winkeliers die vonden dat zijn aanpak lang niet ver genoeg ging. Zet betrapte veelplegers in kooien, was hun suggestie. Ook leuk voor het winkelend publiek, want, zei de voorzitter van winkeliersvereniging Hoog Catharijne, het kan uren duren voordat de politie komt, ,,en dan is het aapjes kijken.''

Natuurlijk staan er naast (privacy)wetten ook allerlei praktische bezwaren in de weg van deze voorstellen. Zoals Elvis ook nog immer gesignaleerd wordt, zo zullen ook de op de foto's afgebeelde personen opeens overal opduiken. De `preventieve' foto's kunnen verward worden met foto's van voortvluchtige misdadigers. En terwijl het een junk niet zal uitmaken of hij tegen een pilaar in het station hangt of tegen de wanden van de schandkooi, of dat zijn foto op het prikbord van de supermarkt hangt, zal de rest, dit brevet van niet-deugen eenmaal op zak, aangemoedigd worden om dan maar het beste uit dit carrièrepad te halen wat erin zit. Dat laatste vindt Vogelzang geen bezwaar want, weet hij, eens een veelpleger, altijd een veelpleger. Bekeringen zijn `zeer zeldzaam'. En dan is er nog het heikele punt van eigenrichting, en wat de burger dan wel moet doen met de hem verstrekte informatie. Een vermeende dief een trap geven mag immers niet, en voor hardhandige aanhoudingen word je ook vervolgd. Wat dan wel? De veelpleger met zachte hand en geruststellende woorden naar de schandkooi begeleiden?

Goed, over de geinige consequenties van deze ideeën zal nog lang nagelachen worden. Maar waar het om gaat, is het algehele klimaat waarin zulke plannen geopperd kunnen worden. De opmerkingen van Vogelzang staan niet op zichzelf. Ook de Amsterdamse corpschef Kuiper vindt dat de burgerrechten van zware criminelen ingetrokken mogen worden, en Groningse chef Welten zei in november in deze krant dat `het recht op privacy wordt gebruikt als schuilplaats voor het kwaad.'

Jaja, waar het Kwaad zich zoal niet schuilhoudt! Een gat in de grond in Irak, het Witte Huis, de Koran, Amsterdam-West, Hirsi Ali. En dan nu in de anonimiteit. We hadden het ook kunnen weten, als je kijkt naar de populariteit van de vele anonieme kliklijnen die de laatste tijd zo'n hoge vlucht heeft genomen. Dat is vermoedelijk ook de ware reden waarom het kunstproject van Martijn Engelbregt, die formulieren over het aangeven van illegalen verstuurde naar 200.000 adressen in Amsterdam, zo verguisd is. Niet omdat het smakeloos zou zijn, omdat het herinnert aan de Tweede Wereldoorlog of omdat politieke kunst niet mag. Een handjevol bejaarden is blijkbaar geschokt naar het politiebureau getogen. En de rest? Vermoedelijk hing die anoniem aan de kliklijn. Zomaar een ideetje: laat Engelbregt eens wat preventiefoto's ophangen in supermarkten. Kijken wat er gebeurt.

Het lijkt wel haast alsof er in Nederland een verschuiving heeft plaatsgevonden van een schuldcultuur naar een schaamtecultuur, waarin het niet uitmaakt of de strategisch zwart rijdende, belasting ontduikende en anderszins calculerende burger de wet overtreedt totdat hij gepakt wordt en publiekelijk voor schut gezet. Tegelijkertijd heeft Nederland een merkwaardige voorliefde voor leedvermaak en publieke vernedering, die heus niet is begonnen met programma's als Idols of Big Brother. De kaak werd hier, evenals het kielhalen, pas 150 jaar geleden afgeschaft, zo'n halve eeuw nadat dat in België al was gebeurd.

Maar terug naar het Kwaad. Het is interessant dat politiechefs hun toevlucht nemen tot een dergelijke retoriek, die overigens ook onmiddellijk weerklank vond onder oppassende burgers. `Waarom niet, Henriëtte,' kraaide een oude dame tegen haar bejaarde vriendin, in een reportage in Trouw. `Mensen hebben tegenwoordig geen respect meer voor andermans eigendommen. Waarom zouden wij dan wel respect hebben voor die mensen?' Nou, bijvoorbeeld omdat in een beschaafde samenleving straffende instanties zich niet verlagen tot het niveau van de misdadiger, en dus ook het oud-testamentische principe `oog om oog' categorisch afwijzen.

Enerzijds wordt hier het onorthodoxe, zo niet gebrekkig begrip van de politiechefs van het Nederlandse recht pijnlijk duidelijk, anderzijds past hun verwijzing naar het abstracte Kwaad naadloos in de huidige sfeer van wantrouwen in de samenleving. Preventief fouilleren, kliklijnen, camera's in de openbare ruimte: onze medeburgers zijn niet te vertrouwen, en wij dienen in hoogste staat van paraatheid te worden gebracht. De situatie is zo ernstig, wordt ons voorgehouden, dat de strafrechtelijke aanpak van criminaliteit ontoereikend is geworden. Maar de politie zal ons van informatie voorzien waarmee wij dit alles te lijf kunnen. Your government needs you! Hier wordt voor eens en voor altijd duidelijk dat de Eigen Verantwoordelijkheid van de burger begint waar die van de overheid faalt en wordt afgeschoven. En die Eigen Verantwoordelijkheid hangt nu, uitgekleed, uitgeblust en met blosjes van schaamte, door toedoen van de corpschefs aan de kaak.