Voorzichtig verder na de dotcom.bubble

Het dieptepunt in de ICT-sector is voorbij, maar het avontuur ook. Dit jaar zal veel fusies en overnames brengen. Maar er zijn ook bedrijven die juist van de crisis hebben geprofiteerd, en de tien grote bedrijven zijn weer op zoek naar personeel. `We sloten 2003 zelfs af met winst.'

Het is een heerlijk gevoel om het geld weer binnen te zien komen, bekent Eric van Schagen. De algemeen directeur van Simac, een ICT-bedrijf gespecialiseerd in hardware en besturingssystemen, heeft zware jaren achter de rug. Eind 1999 balanceerde het beursgenoteerde familiebedrijf uit Veldhoven op de rand van de afgrond. De crisis bij softwareproducent Baan, met wie Simac nauwe banden onderhield, maar ook de snelle groei, geldverslindende acquisities en de daarop instortende markt hadden Simac in grote problemen gebracht. ,,We moesten de kosten en investeringen tot een minimum terugbrengen, omdat de banken het vertrouwen in ons kwijtraakten'', vertelt Van Schagen, wiens familie ruim 50 procent van de aandelen bezit. De schulden werden zoveel mogelijk afgelost, er werden honderden werknemers ontslagen en de familie stak nieuw kapitaal in het bedrijf. Het aandeel kelderde van 30 euro naar 2 euro nu. ,,Een heel moeilijk proces'', volgens Van Schagen, ,,want iedereen was gewend aan groei. Misschien waren onze arbeidsvoorwaarden iets aan de luxe kant, maar we hebben nooit topsalarissen uitgedeeld. Dat hoort nu eenmaal niet bij een familiebedrijf.''

Anno 2004 bestaat Simac, dat klanten heeft als Vendex KBB en energiebedrijf Essent, nog steeds, zij het in een afgeslankte vorm: van de tweeduizend werknemers zijn er nog achthonderd over. En van de vijftien dochters in de Benelux, Duitsland, Tsjechië en Slowakije zijn er vijf verkocht. Van Schagen: ,,In 2001 hadden we onze schulden zo ver weggewerkt dat we wisten dat we het zouden redden. En het is gelukt om enkele nieuwe grote klanten aan te trekken, zoals Laurus en de Hypotheker. We sloten 2003 zelfs af met winst.''

Het verhaal van Simac tekent de situatie in de automatisering: het ergste is voorbij, maar de branche is er nog lang niet. Uit de meest recente ICT Barometer, een tweemaandelijks onderzoek van Ernst & Young, blijkt dat het dieptepunt is bereikt en dat in 2004 de ICT-bestedingen iets zullen stijgen, maar grote winsten worden nog niet verwacht. ,,Misschien dat er een béétje groei inzit'', zegt Jacob Verschuur, directeur van Ernst & Young ICT Leadership. Uit een enquête onder zeshonderd bedrijven blijkt dat er nog steeds sprake is van flinke overcapaciteit op de ICT-afdelingen. ,,Voor veel bedrijven wordt dit het jaar van de waarheid'', stelt Verschuur. ,,Zeker de helft van de ICT-bedrijven kampt nog met overcapaciteit en het is maar de vraag of ze in zelfstandige vorm kunnen overleven. Ik voorzie dit jaar heel veel fusies en overnames. Het gonst van de geruchten.''

Ook de geldschieters hebben de ICT-wereld in hoog tempo zien veranderen het afgelopen jaar. ,,De hype is voorbij'', zegt Richard Jeurissen, adviseur zakelijke dienstverlening bij Rabobank Nederland. ,,Automatisering moet nu kosten besparen en efficiënt zijn. Vroeger werd er geautomatiseerd om het automatiseren.'' Jeurissen heeft het aantal kredietaanvragen door startende ondernemers in de ICT fors zien dalen in het afgelopen jaar. ,,De mogelijkheid om snel veel geld te verdienen is verdwenen. En daarmee ook de snelle jongens. Er melden zich alleen nog serieuze ondernemers. Techneuten, mensen die goed hebben nagedacht wat ze willen. '' Deze starters zijn vooral actief in onderhoud en software-ontwikkeling.

De sector heeft veel te laat ingegrepen toen de dotcom bubble na een aantal gouden jaren uiteenspatte, is de mening van Verschuur. ,,Men hoopte te lang op herstel. Pas eind 2002, toen de crisis al bijna op haar dieptepunt was, zijn bedrijven massaal maatregelen gaan nemen.'' Het feit dat de jonge ICT-sector nooit eerder zo'n enorme tegenslag had gekend, werd velen funest, is Verschuurs theorie. ,,In de topjaren 1998, 1999 en 2000 hoefden ze alleen maar te wachten tot de telefoon ging en die ging de hele dag. Ze konden elk tarief vragen, de klant betaalde wel, want er was schaarste. Maar op een bepaald moment ging de telefoon niet meer. En dan zit je als werkgever wel met luie mensen die nooit een vinger hebben hoeven uitsteken om klanten te vinden. De sector had een enorme aantrekkingskracht op mensen die alleen voor het grote geld gingen. Elke glazenwasser die het woord `consultant' kon uitspreken, werd aangenomen. Die tijd is voorbij.''

De ICT-branche dobberde nog enige tijd voort op twee belangrijke evenementen: de millenniumwisseling, die een hoop automatiseringsonheil met zich mee dreigde te brengen, en de komst van de euro. Maar medio 2001 zakte de sector in. De omzet bij veel ICT-bedrijven is sindsdien met 18 tot 25 procent gedaald, volgens Ernst & Young.

Het jaar 2004 mag dan weer een sprankje hoop bieden voor de automatiseringsbranche, dat geldt niet voor alle bedrijven in de sector. Vooral kleine ICT-bedrijven hebben het zwaar, volgens Richard Jeurissen van Rabobank Nederland. ,,Zij hebben veel meer marktaandeel verloren dan de grote bedrijven. Belangrijke klanten, zoals multinationals en banken, gaven tijdens de crisis de voorkeur aan grote ICT-bedrijven, omdat ze meer vertrouwen hadden in hun continuïteit.''

Met name onder dienstverleners – consultants en detacheerders – blijven klappen vallen. Slechts 14 procent van de door Ernst & Young ondervraagde organisaties (vooral overheid en midden- en kleinbedrijf) verwacht dit jaar meer te besteden aan externe ICT'ers, 48 procent houdt de uitgaven gelijk en 38 procent bezuinigt. Veel grote bedrijven melden dat hun ICT-uitgaven in 2004 niet groeien. Verschuur: ,,Die hebben al een groot budget en er is nu weinig noodzaak tot investeren. Vaak bezuinigen ze zelfs op ICT, maar blijven ze hetzelfde doen door toeleveranciers af te knijpen of diensten uit te besteden.'' De vraag naar consultants en ander extern personeel blijft voorlopig gering, voorspelt hij. ,,De klant consolideert en dan heb je weinig behoefte aan advies, innovatie of extra personeel.''

Bas Linders, hoofdredacteur van de Automatiseringsgids, voorziet evenmin een spoedige verbetering voor de ICT-dienstverlening. Hij voorspelt zelfs dat er nog meer ontslagen zullen vallen dan de 20.000 banen (10 procent van het totaal in de ICT-dienstverlening) die al verdwenen zijn. ,,De laagste functies gaan naar India, China en Oost-Europa. In Oost-Europa heb je goed opgeleide mensen die tegen een spectaculair lager salaris hetzelfde werk kunnen doen als hier. Dat wordt alleen maar makkelijker als die regio straks bij de EU komt.''

De enige hoek waar nog groei te verwachten is voor automatiseerders, zijn de overheid en het midden- en kleinbedrijf (MKB). Verschuur: ,,De overheid loopt altijd wat achter met scherpe budgetaanpassingen en het MKB is nog bezig met een inhaalslag. Daar is de afgelopen jaren matig geïnvesteerd in beveiliging, netwerken en websites.'' Bij de overheid lijken de vette jaren voor automatiseerders echter voorbij. ,,De overheid geeft jaarlijks 4 tot 6 miljard euro uit aan zaken als hardware en systeembeheer'', zegt Linders van de Automatiseringsgids. ,,Die post is soms groter dan huisvesting. Die scheefgroei dringt nu langzaam door tot overheidsinstanties en ook daar gaat dus de knip dicht.''

Micha Willemse en Jeroen ten Haave maken dankbaar gebruik van het feit dat automtiseerders en andere grote bedrijven door de recessie hun blikveld verleggen richting het midden- en kleinbedrijf. In juni vorig jaar richtten zij MKB Sales Force op, dat producten en diensten uit naam van grote bedrijven aan het MKB verkoopt. Zo verkoopt het namens Siemens volledig ingerichte werkplekken voor het MKB. ,,ICT is vaak een zorgenkindje in kleinere bedrijven'', zegt Willemse. ,,Printers, software en laptops vormen daar vaak een kosten- en lastenpost. Siemens biedt volledig ingerichte werkplekken tegen een vaste prijs per maand. Van software tot netwerkinfrastructuur, alles in één hand.'' Siemens is de eerste opdrachtgever van MKB Sales Force; een tweede heeft zich inmiddels aangediend in de vorm van Econocom, dat leaseproducten voor ICT-infrastructuur verkoopt. Willemse: ,,Wij danken ons bestaansrecht aan het feit dat grote bedrijven zich door de economische dip genoodzaakt zien hun markt te vergroten. Tegelijk springt een bedrijf als Siemens in op de behoefte van het MKB om in deze moeilijke tijden niet meteen zwaar te hoeven investeren in ICT.'' MKB Sales Forces, dat nu zes werknemers telt, hoopt eind dit jaar drie opdrachtgevers te hebben. ,,In het businessplan voor de komende vijf jaar staat dat we willen groeien van veertig tot vijftig man. We sloten 2003 al af met een bescheiden winst.''

Er zijn meer succesverhalen in de zwaar getroffen ICT-sector. Van beveiligingsbedrijven bijvoorbeeld. Zo meldt Symantec, wereldmarktleider in internetbeveiliging, ,,kwartaal na kwartaal nog steeds groei''. Het bedrijf deed in 2002 vier overnames en kocht in 2003 nog eens drie ondernemingen op. Voor de komende jaren verwacht Symantec een groei van 30 tot 40 procent per kwartaal. ,,Bedrijven beknibbelen nauwelijks op beveiliging'', volgens Patrick Dalvinck, regionaal directeur Benelux. ,,Men ziet dat het geen luxe is. We zijn een van de meeste gespaarde sectoren in de automatisering. Maar we merken wel dat klanten voortdurend willen weten wat de kosten op de lange termijn zijn, in hoeveel tijd ze een investering terugverdienen en wat het risico is als ze een investering niet doen.''

Dat het Symantec goed gaat, dankt Dalvinck aan het feit dat het bedrijf voor zowel particulieren als bedrijven werkt. ,,Daardoor hebben we minder te lijden van de klappen die het bedrijfsleven oploopt.'' Maar ook het brede scala aan producten helpt, volgens Dalvinck. ,,We verkopen producten als anti-inbraaksystemen en anti-virusproducten, maar verlenen ook diensten. De klant vindt het prettig om verschillende zaken bij één loket te kunnen afhandelen. Daarbij proberen we `meer en makkelijker security' te bieden voor minder geld.''

Behalve de beveiligingsbedrijven doen ook producenten van financiële software goede zaken. ,,Er is veel vraag naar business intelligence software'', weet Bas Linders van de Automatiseringsgids. In gewoon Nederlands: computerprogramma's die snel cijfers boven tafel kunnen halen en analyseren. ,,Die vraag wordt gestimuleerd door de recente boekhoudschandalen.''

Ook diverse grote spelers in automatiseringsland, zoals HP, Dell en IBM, hebben de crisis aardig doorstaan of zijn gegroeid. ,,Wij hebben geen dip gehad'', durft Peter van der Voorden, directeur Business Consulting Services van IBM, zelfs te beweren. ,,De opdrachten stromen nog steeds binnen. Alleen in de consultancypoot hebben we een kleine terugslag gehad, al steeg de omzet wel doordat we in 2002 de consultancytak van PricewaterhouseCoopers hebben overgenomen.''

Hoe is IBM overeind gebleven in deze barre tijden? ,,We merken de bewegingen van de markt wel, maar we hebben er anders op gereageerd'', legt Van der Voorden uit. ,,We stellen voortdurend vast wat de klant wil en onze werknemers passen zich daaraan aan. Anders hebben ze geen werk en worden het `bankzitters'.'' Investeren in het personeel al naar gelang de behoeften van de klant is veel effectiever dan mensen ontslaan en weer aannemen als de economie aantrekt, zegt hij.

IBM heeft in zekere zin geprofiteerd van de malaise, volgens Van der Voorden. ,,Veel grote bedrijven stoten activiteiten af, zoals IT, waardoor er geld vrijkomt om elders te investeren. Veel van die taken komen bij ons terecht.'' Zo nam IBM recentelijk alle personeelszaken over van Procter & Gamble. Ook complete callcenters, financiële administraties en inkoopafdelingen komen zo bij IBM terecht. ,,Wij kunnen meer service bieden tegen lagere kosten. Het feit dat we veel meer doen dan ICT en veel bedrijfsprocessen aan elkaar kunnen koppelen, heeft ons door de crisis heen geholpen.''

Ook Accenture, een adviesorganisatie in management, technologie en outsouring, had enige baat bij de crisis. ,,Wij profiteren van het feit dat klanten minder toeleveranciers willen. Daardoor kunnen ze sneller en effeciënter werken'', zegt Sander van 't Noordende, directeur van Accenture Nederland. Het feit dat Accenture bereid was met de klant afspraken te maken over resultaat en prijs hielp daarbij. Het bedrijf groeide vorig jaar van 850 naar 1000 werknemers, dit jaar komen er nog eens 250 bij. Het bedrijf, dat in het vierde kwartaal van 2003 een omzetgroei van 10 procent boekte ten opzichte van het derde kwartaal, is volgens de directeur de dip goed doorgekomen door al vroeg maatregelen te nemen. ,,Twee jaar geleden al hebben we ons kantoor in Zeist gesloten. Bij de administratie en de personeelsafdeling is een derde van de banen verdwenen en we zijn zeer zuinig geweest met salarisverhogingen. Dat is wennen als je verhogingen van 10 tot 15 procent per jaar gewend was.''

Hoe ziet de toekomst eruit voor de ICT-branche? ,,De automatisering is noodgedwongen een normale branche geworden'', stelt Jacob Verschuur van Ernst & Young vast, ,,maar er sluimert veel opportunisme. Want er is veel geld te verdienen. Dat is historisch zo gegroeid. Ooit was iemand die de vertaalslag kon maken tussen nieuwe technologie en de gebruiker goud waard. Er waren destijds maar weinig mensen die dat konden. Het erge is: zodra de economie weer aantrekt, zullen de geldjagers terugkomen.''

Ook Linders van de Automatiseringsgids vindt dat de ICT een normale sector is geworden ,,en dat werd tijd ook''. De Automatiseringsgids vond uit dat de tien grote bedrijven in de sector voor het komende half jaar circa negenhonderd werknemers zoeken. ,,Maar of dat betekent dat de markt weer aantrekt, weet ik niet. In een aantal gevallen geldt dat er te veel mensen ontslagen zijn en dat er door vacaturestops te veel open plekken zijn ontstaan. Het is nog een erg onrustige markt.'' Linders houdt het voor dit jaar op ,,stabiliseren met hier en daar een plusje. Maar 20 procent groei per jaar komt nooit meer terug.''