Stortvloed aan materiaal in expositie over islam

De oorsprong heet de twintig meter hoge, witte toren die in de Lichthal van het Tropenmuseum is gebouwd. Het bouwwerk zou in elke stad ter wereld kunnen staan, waar de islam de heersende godsdienst is. De ramen hebben de bekende vorm, als uitgesneden minaretten. De toren is een punt van rust en museale schoonheid in de overdadig drukke, maar ook boeiende tentoonstelling Urban Islam in het Amsterdamse Tropenmuseum.

In en rondom de toren zijn de voorwerpen te zien die tot de oorsprong van de islam behoren. Van de 6 miljard mensen op de aarde belijdt 1,2 miljard de islam. Maar in die 1,2 miljard schuilen nog duizenden verschillen. Het Tropenmuseum gaat zelfs zover te stellen dat elke moslim zijn geloof op een andere wijze beleeft. De woorden `islam' en `moslim' hebben dezelfde stam, namelijk overgave aan allah. De islam, ontstaan in 622 toen Mohammed in Mekka predikte, is de jongste wereldgodsdienst en, vooral sinds de gebeurtenis van `9/11', de meest omstreden overtuiging. Religie en blinde vernietigingsdrift: dat kán toch niet samengaan. Bovendien zijn in de verste oorsprong de joods-christelijke traditie en de islam sterk met elkaar verweven.

In de rust van de witte toren ligt de koran opengeslagen, gekalligrafeerd en voorzien van arabesken. Een glasschildering uit Tunesië toont De ark van Noach, beladen met een leeuw, olifant, paradijsvogel, als een motief uit de islam. Volgens de islam rust er een verbod op het afbeelden van mensen. In kunstzinnig opzicht vindt de moslim een uitweg in de sierlijke decoratie. Enkele 18de-eeuwse miniaturen uit Iran, gebedskleden en gewaden laten de verstilde schoonheid hiervan zien.

Rondom de toren heersen drukte en lawaai. Met behulp van video's, foto's, affiches en hedendaagse gebruiksvoorwerpen krijgen we zicht op de beleving van de islam in vijf grote steden: Paramaribo, Marrakech, Dakar, Istanbul en Amsterdam. Dit aspect van de tentoonstelling heet `interactief'. Op videobeelden vertellen jonge moslims over de wijze waarop zij de islam beleven. In Paramaribo ligt de nadruk op het sensuele nachtleven; strakke buiken en billen van dansende meisje, voorzien van de opdruk Angel, lopen over het scherm. Enkele potten `Hair & Food Lotion' krijgen de status van kunstvoorwerp.

In Dakar en Marrakech valt het accent op de islam als een muzikaal fenomeen, gedragen door nationale pophelden. Soms is het lastig in de stortvloed aan materiaal te blijven beseffen dat deze expositie gewijd is aan een religie. Levensgroot afgebeelde omslagen van lifestyle-magazins met een aanhef als `Hoe zij de liefde vond' doen een heel andere optiek vermoeden, namelijk die van jeugdcultuur, straatleven en mode. Uit de luidsprekers schalt muziek, claxons gaan tekeer. Deze visuele en akoestische overdaad staat in schril contrast tot de ingetogenheid van een puur museaal tentoongesteld object als een koran of een miniatuur.

De bezoeker dient zelf ook mee te doen. Het onderdeel Amsterdam is een `meningenpodium'. Op een meters breed scherm doen vertegenwoordigers van de islam naast bekende en onbekende Nederlanders uitspraken over de islam, zoals: ,,Fundamentalisme is een bedreiging voor de wereld'', ,,Het is een mooie meid en door de hoofddoek wordt ze nog mooier'' en ,,Islam verbiedt terrorisme''. Door een druk op de rode knop – het lijkt wel een quiz op televisie – kan de bezoeker aangeven het met prikkelende stellingen eens of oneens te zijn. Tijdens mijn bezoek op een doordeweekse dag werd druk meegediscussieerd. Wat opvalt, is dat de bezoekers allen zeer gematigde standpunten uitdragen. Men is het oneens met de uitspraak dat `het fudamentalisme een bedreiging' vormt en in de keuze voor een hoofddoek moet een moslimvrouw vrij zijn. De meerderheid is echter van mening dat een godsdienst als de islam met tal van wetten een integratie van de moslims in Nederland in de weg staat.

Urban Islam is een stedelijk-hectische tentoonstelling, die soms veel weg heeft van een wandeling over de Dappermarkt. De werkelijk scherpe kanten van de islam blijven ver buiten schot. De pasverschenen studie van bijvoorbeeld Hans Jansen met de veelzeggende titel God heeft gezegd. Terreur, tolerantie en de onvoltooide modernisering van de islam (Uitg. Augustus) leert meer en vooral: durft meer. De expositie is er wel in geslaagd de bezoeker te overrompelen met tientallen indrukken van het grillige, soms zelfs ongrijpbare fenomeen dat islam heet. Ik had meer moed gewenst. Elke directe verwijzing naar `9/11' ontbreekt bijvoorbeeld. Dat zegt meer over een bepaald aspect van de islam dan de wiegende billen en blote buiken in een discotheek. Die beelden zijn, binnen deze thematiek, overbodig en ook onzinnig.

Tentoonstelling: Urban Islam. KIT Tropenmuseum, Linnaeusstraat, Amsterdam. T/m 12/9. Dag 10-17u. Inl 020-5688418 & www.tropenmuseum.nl & www.urbanislam.nl.