Hoe Parmalat zijn miljarden zoekmaakte

Het klinkt als de titel van een spelprogramma op de tv: Draai Er 8 Miljard Euro Doorheen Zonder Opzichtig te Consumeren! Beroemde geldsmijters als Imelda Marcos en Dennis Kozlowski (de voormalige topman van Tyco) zouden er een hele kluif aan hebben. Hoe speelde een clubje Italianen uit de provincie dat met de bezittingen van Parmalat klaar zonder een spoor na te laten van extravagante schoenen of dure douchegordijnen?

Dat raadsel zal forensische accountants – en strafrechtelijke onderzoekers – nog jaren bezighouden. Op dit moment is de omvang van de verdwenen rijkdommen van Parmalat nog niet eens duidelijk. De schattingen lopen uiteen van 7 miljard euro tot maar liefst 11 miljard euro. Maar de accountants en de onderzoekers hebben een paar stukjes informatie boven water weten te krijgen die enig inzicht verschaffen in hoe Parmalat erin is geslaagd zoveel geld in rook te laten opgaan in een periode van bedrog die zich waarschijnlijk uitstrekt tot vóór het bedrijf eind jaren tachtig een beursnotering kreeg.

In algemene zin gaan het team van curator Enrico Bondi en de justitiële onderzoekers ervan uit dat het geld van Parmalat is verdwenen door een combinatie van verduistering, verborgen operationele verliezen, te dure overnames en slecht uitgepakte financiële machinaties.

Verduistering. Oprichter en voormalig topman Calisto Tanzi heeft tegen de onderzoekers die de boeken van het zuivelconcern napluizen gezegd dat hij wat geld heeft weggesluisd ter ondersteuning van een aantal andere familiebelangen, waaronder het reisbureau Parmatours. Maar naar verluidt heeft Tanzi gezegd dat het hierbij slechts om 500 miljoen euro ging, nog geentiende van het bedrag dat volgens Tanzi zelf verdwenen zou zijn. Zelfs als het bedrag tweemaal zo hoog is als wat Tanzi heeft toegegeven, blijven er nog miljarden zoek. Daarom proberen de onderzoekers niet alleen te achterhalen of Tanzi de balans van de beursgenoteerde onderneming `aftapte' om zijn eigen privé-balans te spekken, maar ook of andere individuen geld hebben weggesluisd.

Verborgen operationele verliezen. Als Parmalat in staat was om delen van zijn balans te vervalsen, kan het bedrijf dat zeker hebben gedaan met de opgave van zijn inkomsten. Er zijn al signalen dat dat inderdaad is gebeurd. Een van de meest fascinerende gegevens die zijn opgedoken tijdens het forensisch onderzoek betreft de verkoop van een partij poedermelk ter waarde van 620 miljoen dollar aan een Cubaanse importeur – een transactie die nooit heeft plaatsgevonden. Als dat scenario in een tijdsbestek van tien jaar een aantal malen wordt herhaald, is het niet zo moeilijk om een paar miljard dollar aan niet bestaande inkomsten te verwezenlijken.

Deze denkbeeldige verkopen kunnen zijn gebruikt om echte operationele verliezen bij de kerndivisies en andere belangen te maskeren. De voetbalclub Parma zou bijvoorbeeld continu verlies hebben geleden, hoewel Parmalat de werkelijke resultaten van de club nooit openbaar heeft gemaakt. Door het op de kapitaalmarkten binnengehaalde geld langs honderden brievenbusfirma's te sluizen is het bedrijf er wellicht in geslaagd de indruk te wekken dat zijn kasstroom groter was dan in werkelijkheid het geval was.

Te duur betaalde overnames. Parmalat was een enorme slokop van belangen in Italië en daarbuiten. Volgens marktonderzoeksbureau Dealogic gaat het sinds 1995 om zo'n veertig transacties met een waarde van bijna 2 miljard euro. De justitiële onderzoekers lopen deze transacties na op aanwijzingen dat het bedrijf bewust te veel heeft betaald. Ze letten daarbij vooral op transacties met bevriende firma's en overnames van bedrijven die in bezit waren van gemeenten.

Het draait om de vraag of Parmalat overnamepremies betaalde aan bedrijven waarin de familie Tanzi, Parmalat-bestuurders of andere `bevriende partijen' indirecte belangen hadden, waardoor in feite geld uit de schatkist van Parmalat in hun zakken terechtkwam. Het is al gebleken dat Parmalat, in strijd met de Italiaanse mededingingswet, belangen verkocht aan bedrijven waarover zijn huisadvocaat Gian Paolo Zini de effectieve controle uitoefende. De onderzoekers houden nu het besluit van Parmalat tegen het licht om een grote premie voor het melkbedrijf Eurolat te betalen aan Cirio, een concurrerend levensmiddelenconcern dat vorig jaar failliet ging en dat, net als Parmalat, nauwe betrekkingen onderhield met de Capitalia-bank en zijn topman Cesare Geronzi. Tegelijkertijd gaan strafrechtelijke onderzoekers na of er te grote bedragen zijn betaald aan gemeenten om lokale politici gunstig te stemmen, en of er wellicht zelfs bedragen via gemeenten zijn teruggesluisd naar bestuurders van Parmalat.

Financiële manipulaties. De Parmalat-rijkdommen kunnen ook zijn verdwenen via de derivatenmarkt. Het bedrijf bediende zich van allerlei kunstmatige financiële instrumenten. Een van de taken van Bondi is erachter te komen waarom dat gebeurde. De populairste theorie luidt dat het bedrijf gebruik maakte van derivaten die in feite niets anders waren dan een gok van quitte of dubbel om financiële ruimte te scheppen die het zou kunnen benutten om operationele verliezen te compenseren.

Zulke transacties kunnen de winst opvoeren, maar zij kunnen ook op een fiasco uitlopen. Op grond van de voorwaarden van een transactie waar Parmalat zich zeer waarschijnlijk mee heeft ingelaten – een investering van 34 miljoen euro in obligaties, uitgegeven door de brievenbusfirma Sires Star van zakenbank Merrill Lynch – zou het geld niet langer van het zuivelconcern zijn op het moment dat het failliet zou gaan. Op zichzelf is zo'n relatief bescheiden investering in Sires Star een schijntje in vergelijking met een gat van 8 miljard euro. Maar als het bedrijf zich tien jaar lang jaarlijks met meerdere transacties van dit type inliet, kunnen de verliezen hoog zijn opgelopen.

Het wordt steeds duidelijker hoe een klein Italiaans zuivelconcern in twintig jaar de fondsen van tal van beleggers heeft kunnen verkwanselen. Nog niet onduidelijk is welke verliezen aan welke factor te wijten zijn, en hoe die factoren elkaar hebben beïnvloed. Maar nu de details van de malversaties bekend worden, is steeds duidelijker dat het ene bedrog uit het andere voortkwam.

Rob Cox is redacteur van Breaking Views.

Vertaling: Menno Grootveld